Amazonka – kto to i co to jest? Definicja, etymologia, przykłady użycia słowa

Gdy mówimy o amazonce, nasze myśli kierują się ku dwóm dziedzinom wiedzy: geografii oraz mitologii. I jest to bardzo adekwatne spostrzeżenie. Skojarzenie mitologiczne wywarło ponadto duży wpływ na inne znaczenia słowa amazonka. Jakie definicje zawiera w sobie to słowo? Odpowiedź znajdziecie w niniejszym artykule. Przyjemnej lektury!

Amazonki – wojownicze plemię kobiet

W mitologii greckiej Amazonki stanowiły plemię lub naród tworzący społeczność wyłącznie kobiecą. Były to kobiety całkowicie wolne i niezależne od mężczyzn. Aby jednak zachować swoją liczebność, utrzymywały przelotne stosunki z płcią przeciwną. Po urodzeniu dziecka, gdy okazało się, że jest ono płci męskiej, zabijały je lub kaleczyły (oślepiały albo okulawiały). Czasem też bez sentymentów oddawały chłopców ojcom na wychowanie. Natomiast gdy dzieci były płci żeńskiej, Amazonki wychowywały je oraz kształciły w sztuce wojennej.

Amazonki miały wywodzić się ze związku nimfy imieniem Harmonia z Aresem. Jednak cztery z nich – Hippolita, Pentezylea, Antiope oraz Melanippe – miały być córkami Aresa i innej nimfy, Ortere. Szczególną cześć plemię Amazonek oddawało bogini łowów Artemidzie. Na jej wzór wojownicze kobiety uznawały płeć męską za gorszą, wręcz gardziły mężczyznami. Amazonki bardzo pilnie strzegły swoich terenów, a ich armie pokonywały często znacznie bardziej liczne armie męskie.

Gdzie można było spotkać Amazonki? Waleczne kobiety zamieszkiwały wybrzeża Morza Czarnego. Mogły być to według różnych źródeł Tracja (pogranicze dzisiejszych Grecji, Bułgarii i europejskiej części Turcji), środkowa Scytia lub północne wybrzeże Azji Mniejszej u podnóża Kaukazu.

Najbardziej rozpowszechnioną informacją o Amazonkach jest to, że w młodym wieku usuwały dziewczętom prawą pierś, aby nie przeszkadzała im w napinaniu cięciwy łuku lub rzucaniu dzidą czy oszczepem. Usunięcie piersi miało następować na dwa sposoby: Amazonki albo ją odcinały, albo wypalały ją sobie. By jednak móc karmić swoje małe córki, lewa pierś pozostawała nienaruszona. Ciekawe jest to, że ten fakt pojawia się wyłącznie w mitach o Amazonkach. Gdy jednak obejrzymy starożytne greckie rzeźby, które przedstawiają ich postacie, to mają one obie piersi. Była to więc prawdopodobnie historia wymyślona przez autorów mitycznych opowieści, by nadać Amazonkom bezwzględności i brutalności.

Poza wspomnianymi typami broni, jak łuk i strzały, włócznie, dzidy i oszczepy, do uzbrojenia Amazonek należała pelta, zwana tarczą Amazonek, która stanowiła ich najbardziej rozpoznawalny atrybut. W odróżnieniu od klasycznego wyglądu tarczy pelta miała kształt półksiężyca. Kobiety wykonywały ją z wikliny lub lekkiego drewna i na to naciągały kozią lub owczą skórę.

Z tym walecznym plemieniem w mitologii wiąże się wiele historii. Całość znana jest pod pojęciem Amazonomachia (Ἀμαζονομαχία, Amazonomachía, od Ἀμαζόνες [Amazónes], 'Amazonka' i μάχη [máchē] 'walka', 'bitwa'). Są to opisy walk tychże kobiet z Grekami.

Przykłady? Bardzo proszę! Amazonki stawiły czoła Heraklesowi, gdy ten miał za zadanie zdobyć pas królowej Amazonek, Hippolity. Gdy heros przebywał wśród Amazonek, Hera miała rozpuścić plotkę, że ma on zamiar porwać kilka z nich, w tym samą Hippolitę. W wyniku tego rozgorzała walka, podczas której królowa zginęła.

W drugiej wersji tego mitu Hippolita miała sama dobrowolnie oddać swój pas. Herakles bowiem miał schwytać jej siostrę Melanippe. W zamian za życie siostry królowa zgodziła się, że odda pas, który dawał jej nadludzką siłę, byleby tylko Melanippe ocalała.

Inna historia opowiada o tym, jak Tezeusz miał uprowadzić Antiope. Zastępy Amazonek pod wodzą Hippolity, siostry Antiope, wyruszyły przeciw herosowi, by uwolnić porwaną. Jednak ratunek się nie powiódł, a uprowadzona miała zginąć podczas walki.

Amazonki były uczestniczkami słynnej wojny trojańskiej. Piękna królowa Amazonek, Pentezylea, przywiodła ich całą armię pod mury Troi. Trzeba dodać, że walczyły one po stronie Trojańczyków. I chociaż w bitwie z Achajami królowa zwyciężyła wielu wrogów, niestety sama poległa, pokonana przez Achillesa. Ten jednak, jak wiemy, później sam skończył marnie ugodzony strzałą w piętę.

Współczesne amazonki

Obecnie w języku pojęcie amazonka funkcjonuje jako określenie kobiety w dwóch znaczeniach.

1. Po pierwsze nazywamy tak kobietę po zabiegu mastektomii. To określenie potoczne i symboliczne, oznaczające siłę i odwagę w walce z chorobą nowotworową. Odnosi się to oczywiście do powszechnego mitu o tym, że Amazonki dobrowolnie pozbawiały się jednej piersi. W przeciwieństwie do współczesnych amazonek nie czyniły tego ze względów medycznych. Współczesne amazonki są równie, a może nawet jeszcze bardziej waleczne i odważne od tych mitologicznych. Pokazują, że są w stanie znieść naprawdę wiele. Mimo choroby nie poddają się, co duża część z nich pokazuje swoim przykładem. Drogie panie, niejedna Amazonka z mitologii byłaby z Was dumna i mogłaby Wam tej Waszej dzielności pozazdrościć. Tym samym słowo amazonka stało się symbolem siły, odwagi i solidarności kobiet walczących z nowotworem piersi.

W Polsce istnieje cały szereg różnych ugrupowań, federacji i stowarzyszeń mających w swojej nazwie słowo amazonka. Licznie działające w naszym kraju Kluby Amazonek oferują kobietom po leczeniu raka piersi wsparcie na każdej możliwej płaszczyźnie: emocjonalne, psychologiczne i praktyczne. Kluby mają na celu pokazanie, że rak to nie wyrok, a życie po chorobie może być pełne sensu, radości i kobiecości. Pokazują również, że wszystkie amazonki są piękne. Kobiety otrzymują tam pomoc w znalezieniu motywacji do powrotu do zdrowia oraz w radzeniu sobie z traumą po przebytej operacji. Misją klubów jest umożliwienie kobietom powrotu do pełnego, aktywnego życia po chorobie, a także działania profilaktyczne podnoszące świadomość na temat raka piersi.

2. O amazonce mówimy też, gdy mamy na myśli kobietę uprawiającą jazdę konną. To także nawiązanie do greckiej mitologii, według której to waleczne plemię kobiet było znane nie tylko ze sprawnego władania łukiem i dzidą, lecz także z doskonałych umiejętności jeździeckich.

Skąd się wzięło słowo Amazonka?

Sama etymologia słowa Amazonka jest niepewna. Starożytni Grecy tłumaczyli nazwę plemienia od słowa Ἀμαζόνες [Amazónes], co miało z kolei wywodzić się od ἀμαζός [amazos], gdzie przedrostek a- to zaprzeczenie, natomiast μαζός [mazos] miało być wariantem μαστός (mastós) – 'pierś', 'sutek' (stąd mastektomia, od μαστός (mastós) oraz ektomē (ἐκτομή), czyli 'wycięcie', 'odcięcie').

A zatem Amazonka to według tej teorii 'ta, która nie ma piersi'. Jednak współczesne badania językowe wykazują, że jest to tak zwana etymologia ludowa. Grecy słysząc obcą dla siebie nazwę, próbowali ją sobie po prostu przetłumaczyć na coś, co podobnie brzmiało w ich rodzimym języku. Pochodzenie tego wyrazu może być nieco inne. Najbardziej prawdopodobna wydaje się hipoteza, że Amazonka ma swoje źródło pochodzenia w indoeuropejskim rdzeniu n̥-mn̥gw-yō-nós, który mógł oznaczać 'żyjące bez mężów' lub 'będące na równi z mężczyznami'. Wspomniany rdzeń mógł zostać zniekształcony już na gruncie języka greckiego, co dało początek znanej nam Amazonce.