Panteon – co to jest? Definicja, synonimy, przykłady użycia
Na pewno nie raz i nie dwa zdarzyło się Wam słyszeć o panteonie. I to, co ciekawe, w różnych kontekstach znaczeniowych. Czym jest panteon i dlaczego miał i ma tak duży wpływ na naszą cywilizację? Tego dowiecie się z niniejszego artykułu.
Panteon – etymologia
Słowo panteon pochodzi oczywiście z języka greckiego. Powstało poprzez połączenie dwóch innych słów: πᾶν [pan] – 'wszystko' oraz θεός [theos] – 'bóg', a zatem πάνθεον [panteon] dosłownie oznacza 'wszyscy bogowie'.
Panteon – definicja
Jak już powiedzieliśmy sobie na wstępie, panteon ma w języku kilka znaczeń, a dokładnie mówiąc, możemy rozpatrywać to słowo w trzech aspektach: w kontekście religii, architektury oraz kultury.
1. Jako pierwszy pojawił się panteon w znaczeniu religijnym. Otóż tak starożytni określali ogół wszystkich swoich bogiń i bogów. To oznacza, że pojęcie panteon dotyczy rzecz jasna religii politeistycznych. Z historii pamiętamy bogaty panteon grecki, który został przejęty przez Rzymian. Swój panteon mieli również Egipcjanie, Persowie, Sumerowie, Babilończycy. Interesujące jest to, że Rzymianie wyróżniają się na tle tych starożytnych ludów. Dlaczego? Bowiem gdy podbijali kolejne terytoria, włączali do swojego panteonu bóstwa czczone przez miejscową ludność. Choć w tym kontekście znamy ich głównie z tego, że skopiowali greckie wierzenia, to warto wiedzieć, że czcili także bóstwa np. egipskie. To z kolei wiąże się z kolejnym znaczeniem słowa panteon.
2. Elementem charakterystycznym każdej religii jest budowla, w której ludzie uprawiają kult ku czci swoich bóstw. Tak więc obok świątyń poświęconych konkretnej bogini lub bogu, np. Herze, Afrodycie, Atenie, Artemidzie, Zeusowi, Posejdonowi, mieliśmy też takie, które były poświęcone wszystkim boginiom i bogom bez wyjątku.
Skąd to się wzięło? Ano stąd, że starożytni żyli w przekonaniu, że być może pośród licznych bóstw, które są im znane, są też takie, o których istnieniu nie wiedzą, więc żeby ich nie obrazić, a tym samym ściągnąć na siebie niechybnie ich gniewu i kary, stawiano także świątynie poświęcone wszystkich bóstwom.
Szczególnie znani ze swojej przesądności byli wspomniani Rzymianie. Właśnie z obawy przed zemstą jakiegoś rozwścieczonego bóstwa nie tylko włączali do swoich wierzeń boginie i bogów obcych narodów, lecz także budowali panteony, w których istniały ołtarze z dedykacjami „nieznanemu bogu", „nieznanej bogini". W ten sposób starali się zabezpieczyć przed boską karą.
Ważna rzecz. Nie należy mylić panteonu z Partenonem. To słowa dość podobnie brzmiące, jednak ogromnie się różnią. Partenon bowiem to słynna grecka świątynia poświęcona bogini Atenie Partenos (to przydomek bogini oznaczający Atena Dziewica). Jak łatwo się domyślić, stoi w Atenach, w mieście, którego patronką była bogini.
3. Z czasem panteon nabrał nowego znaczenia. Gdy mówimy o panteonie w szerokim znaczeniu kulturowym, mamy na myśli grupę ludzi, którzy są uznawani przez daną społeczność za osoby szczególnie wybitne w jakiejś dziedzinie lub zasłużone. Słowo to stosujemy również jako określenie miejsca, w którym znajdują się groby lub pomniki wybitnych ludzi. Pamiętajmy że gdy mówimy o panteonie sławnych ludzi, nie chodzi tylko o tych zmarłych, lecz również o jeszcze żyjących.
To znaczenie nie wzięło się znikąd. Za pierwowzór uznaje się tutaj słynny rzymski Panteon, który po dziś dzień można podziwiać na Polu Marsowym. Sama budowla ma długą historię. Początkowo oczywiście była świątynią poświęconą rzymskim bogom. Jednak z biegiem lat zmieniało się jej przeznaczenie. Rzymski Panteon został przemianowany na kościół chrześcijański, a nawet służył jako forteca. Ale jeśli zagłębimy się w jeden wątek, zauważymy coś, co wyjaśni nam, dlaczego panteon odnosi się do ludzi zasłużonych.
W tymże rzymskim Panteonie zaczęto chować zmarłych, którzy mieli ogromne znaczenie dla Italii. Wśród nich są choćby król Humbert I, królowa Małgorzata Sabaudzka, król Wiktor Emanuel II i Rafael Santi.
Podobny panteon dla sławnych osobistości znajdziemy również w Paryżu. Jest to miejsce spoczynku takich osób jak: Aleksander Dumas ojciec, Victor Hugo, Emil Zola i nasza polska chemiczka Maria Skłodowska-Curie (była pierwszą kobietą, którą tam pochowano).
Panteon – synonimy
- Jako ogół bóstw: olimp, parnas.
- Jako ogół sławnych ludzi: elita, kwiat, czołówka, awangarda, plejada, socjeta, arystokracja, top, establishment, śmietanka, crème de la crème, tuzy, znamienitości.
Panteon – połączenia wyrazowe
- Ogół bóstw: egipski, grecki, olimpijski, rzymski panteon,
- panteon bogów, bogiń, bożków, bóstw.
- Ogół sławnych ludzi: europejski, światowy, polski panteon,
- panteon narodowy, jazzowy, literacki, poetycki, autorytetów, bohaterów, gwiazd, sław, wielkich, wybitnych, zasłużonych chwały, nauki, pamięci, sztuki,
- szczyt panteonu,
- miejsce w panteonie,
- trafić, wejść do panteonu,
- znaleźć się w panteonie.
Panteon – odmiana
Liczba pojedyncza: M. panteon, D. panteonu, C. panteonowi, B. panteon, N. panteonem, Ms. panteonie, W. panteonie
Liczba mnoga: M. panteony, D. panteonów, C. panteonom, B. panteony, N. panteonami, Ms. panteonach, W. panteony
Panteon – przykłady zdań
- W greckim panteonie było wiele bóstw, jednak za najważniejszych uchodziło 12 bogów olimpijskich.
- Rzymski Panteon to jeden z najpopularniejszych zabytków Wiecznego Miasta.
- Do polskiego panteonu zaliczyć można wiele znanych osobistości, jak Mickiewicz, Słowacki, Piłsudski, Maria Skłodowska-Curie i dawni królowie.
Przykłady użycia wyrazu panteon w literaturze
O tym grobie skądinąd nic nie wiemy, ale wolno mniemać, że Kallimach nie majaczy i że naprawdę był na Krecie taki grób, nie zaprzeczający nieśmiertelności owego boga, lecz dopełniający znamiennym symbolem kult patrona wegetacji, umierającego i wracającego do życia. Wyłania się więc przed naszymi oczyma postać takiego boga. Trudno wątpić, iż było to najwyższe bóstwo męskie w przedgreckim panteonie, jeśli właśnie ono zostało utożsamione z czczonym przez zdobywców, jakże od tamtego odmiennym, bogiem nieba i nazwane Zeusem. Bóstwo, w dawniejszych swoich dziejach, dla nas bezimienne.
Zygmunt Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian
Bo już zaczyna się tak charakterystyczne dla naszej historii literatury podbijanie sobie bębenka, brak wszelkiej miary w kadzeniu samym sobie, charakterystycznym dla epoki, gdy Polska była w świecie tak „niedokadzona", niewolna, upokorzona, zapomniana! Już zaczynają się owe nadbudowy obywatelskie, patriotyczne, moralne, które musiało mieć każde arcydzieło, aby godnie wejść do panteonu narodowego, aby tworzyć fryz alei klęski. Od tego czasu wszystko się zmieniło; Polska jest dziś wolna, dumna, szczęśliwa; ale stary ów nałóg utrwalił się po trosze i służy do tego aby… obrzydzać nasze arcydzieła.
Tadeusz Boy-Żeleński, Obrachunki fredrowskie
Dom, w którym się mieści gospoda mieszczańska, należy do pani Vauquer i znajduje się przy końcu ulicy Neuve-Sainte-Geneviève w tym miejscu właśnie, gdzie grunt zniżający się ku ulicy Arbalete tworzy tak raptowną pochyłość, że konie rzadko wjeżdżają na nią. Okoliczność ta przyczynia się do ciszy panującej wśród ulic ściśniętych pomiędzy murami Val-de-Grace i Panteonu. Oba te gmachy nadają odrębny charakter atmosferze, powlekając ją żółtawym kolorytem, na którym jakoś posępnie ich cień się zarysowuje.
Honoré de Balzac, Ojciec Goriot
