Monolog – co to jest? Definicja i przykłady monologu

Czy wiecie, co wspólnego mają Dziady ze skeczem Rozmowa telefoniczna Macieja Stuhra? Co łączy Być albo nie być wygłaszane przez Hamleta z przemową Maximusa w filmie Gladiator? Każda z tych wypowiedzi jest monologiem. Więcej na ten temat dowiecie się z naszego artykułu.

Monolog - co to jest? Funkcje, definicja, przykłady monologu. Monolog wewnętrzny Polszczyzna.pl

Najprostsza odpowiedź na to, czym jest monolog, brzmi: to dłuższa wypowiedź jednej osoby. Na pewno zdarzyło się Wam niejednego monologu wysłuchać (kto nigdy nie miał do czynienia z tyradą rodzica, ręka w górę), a także – samodzielnie monolog wygłosić.

Monolog – co to jest? Definicja i funkcja monologu

Słowo monolog pochodzi z łaciny, od mónos, czyli ‘sam, pojedynczy’, i lógos – ‘słowo, wypowiedź’. Jako forma wypowiedzi monolog wyraża myśli i uczucia mówiącego, relacjonuje jego przeżycia – możemy powiedzieć, że jest autocharakterystyką. Monologiem jest i Wielka improwizacja w Dziadach Adama Mickiewicza, i popisy Waszych ulubionych stand-uperów, i wszelkiego rodzaju odezwy czy przemówienia.

Monolog w dramacie

W dramacie monolog służy wyrażeniu przemyśleń i zamierzeń bohatera. Przypomnijcie sobie jakieś przedstawienie i ten moment, kiedy na scenie zostaje jeden aktor. Opowiada o swoich planach albo refleksjach, nie kierując słów do żadnej konkretnej osoby. To właśnie monolog. Dzięki monologowi widzowie mogą poznać plany bohatera, zrozumieć jego motywacje albo wczuć się w jego emocje. Wyróżnia się kilka rodzajów monologu.

1Monolog właściwy – wypowiedziany przez postać tekst, który nie jest kierowany do innej postaci.

2Tyrada – dłuższa wypowiedź skierowana do innych postaci.

3Apart – monolog na stronie, czyli wypowiedź, która ma dotrzeć do widzów, ale nie jest kierowana do innej postaci na scenie.

4Parabaza – wypowiedź postaci skierowana bezpośrednio do widzów.

5Solilokwium – rozmowa z samym sobą lub mowa skierowana do siebie i o sobie. Często ta rozmowa rozpisana jest na głosy.

Monolog – przykłady w dramacie

  • „Tu szczyt… lękam się spojrzeć w przepaść świata ciemną.
    Spojrzę… Ach! pod stopami niebo i nad głową
    Niebo… Zamknięty jestem w kulę kryształową;
    Gdyby ta igła lodu popłynęła ze mną
    Wyżej – aż w niebo… nie czułbym, że płynę (…)”.

monolog Kordiana na szczycie Mont Blanc – Kordian Juliusza Słowackiego

Kordian to jedno z największych dzieł polskiego romantyzmu. Więcej o tej epoce przeczytacie w artykule: Epoki literackie – romantyzm.

  • „Przecież nie Jowisz obwieścił to prawo,
    Ni wola Diki
    podziemnych bóstw siostry,
    Taka ród ludzki związała ustawą.
    A nie mniemałam, by ukaz twój ostry
    Tyle miał wagi i siły w człowieku,
    Aby mógł łamać święte prawa boże,
    Które są wieczne i trwają od wieku,
    Że ich początku nikt zbadać nie może (…)”.

monolog Antygony wygłaszany przed królem Kreonem – Antygona Sofoklesa

Co to jest monodram?

Monolog zasłużył nawet na własny gatunek literacki. Monodram, bo o nim mowa, to zazwyczaj jednoaktówka, która składa się z monologu. Wypowiedź jest kierowana do wyimaginowanej postaci albo do audytorium, czyli widza lub czytelnika. Do często wystawianych monodramów należą Kontrabasista Patricka Süskinda, Shirley Valentine Willy’ego Russela i Śmieszny staruszek Tadeusza Różewicza.

Monolog filmowy

Takie same typy monologów występują w filmach. Jako przykład monologu filmowego może posłużyć rozmowa z samym sobą Smeagola-Golluma we Władcy pierścieni. Dwie wieże Petera Jacksona albo motywująca przemowa bohatera Wilka z Wall Street Martina Scorsese.

Monolog w epice – monolog wypowiedziany i monolog wewnętrzny

1Monolog wypowiedziany to opowieść narratora pierwszoosobowego lub bohatera. Relacjonuje i komentuje akcję, informuje nas o sprawach, których był świadkiem, albo razem z nami stopniowo poznaje szczegóły wydarzeń.

2Monolog wewnętrzny to przedstawienie w utworze narracyjnym toku myślenia postaci, jej wewnętrznych przeżyć i wizji świata. Oto przykład takiego monologu:

„Wypuścić go, tego ciemięzcę i kata zakonnych ludzi, zwycięzcę w tylu spotkaniach, przyczynę tylu klęsk i hańby, pogromcę, a potem zabójcę Danvelda, pogromcę de Bergowa, zabójcę Majnegera, zabójcę Gotftyda i Huga, tego, który w samym Szczytnie wytoczył więcej krwi niemieckiej, niż jej wytacza niejedna dobra utarczka czasu wojny: Nie mogę! Nie mogę! – powtarzał w duszy Zygfryd i na samą tę myśl drapieżne palce zaciskały mu się kurczowo, a stara, wyschła pierś z trudnością łowiła oddech”.

Henryk Sienkiewicz, Krzyżacy

3Strumień świadomości jest specyficznym przypadkiem monologu wewnętrznego. Ma pokazać niekontrolowany przepływ myśli i skojarzeń. To trudna forma dla czytelnika, ponieważ taka wypowiedź jest logicznie nieuporządkowana, brakuje jej spójności i często nie tworzy zamkniętej całości. Najsłynniejszym przykładem utworu pisanego z wykorzystaniem strumienia świadomości jest Ulisses Jamesa Joyce’a, a w literaturze polskiej – Trans-Atlantyk Witolda Gombrowicza.

Sklep Nadwyraz.com

Monolog w liryce – monolog liryczny

Monolog liryczny pojawia się w poezji, w sytuacji lirycznego wyznania, kiedy wyraźnie wybrzmiewają zwierzenia w pierwszej osobie liczby pojedynczej, czyli jako „ja”. Podmiot liryczny opowiada o swoich uczuciach i przeżyciach, jego wypowiedź jest silnie emocjonalna.

Monolog liryczny – przykłady

  • „Pierwszy raz jam niewolnik z mojej rad niewoli,
    Patrzę na ciebie, z czoła nie znika pogoda;
    Myślę o tobie, z myśli nie znika swoboda;
    Kocham ciebie, a przecież serce mi nie boli”.

Adam Mickiewicz, Sonety odeskie. Pierwszy raz jam niewolnik…

  • „kiedy dosiadam krzesła
    aby przyłapać stół
    i podnoszę palec
    aby zatrzymać słońce
    kiedy odgarniam skórę z twarzy
    dom z ramion
    i ciężko uczepiony
    mojej przenośni
    gęsiego pióra
    z zębami wbitymi w powietrze
    próbuję stworzyć
    nową
    samogłoskę –”

Zbigniew Herbert, Pisanie

To koniec monologu o monologu. Dajcie znać w komentarzach, czy macie jakieś swoje ulubione monologi w filmie albo literaturze.

  Zainteresuje Cię również:  

Napisane przez

Absolwentka filologii polskiej, specjalistka ds. contentu i storytellingu. Czyta zawsze i wszędzie, pisze blog i co nieco do szuflady. W czasie wolnym wędruje po górach i uczy się języka czeskiego.

X