fbpx

Atencja, dedykowany, nostalgia – błędne użycie słów

Są w języku polskim słowa, których prawdziwe znaczenie niektórzy mówiący odrzucili i nieświadomie nadali im nowe. A bo gdzieś już taką wersję usłyszeli, a bo coś im się z tym wyrazem skojarzyło. Mowa o błędnym użyciu słów: atencja, spolegliwy, morale, oportunista, nostalgia, dedykowany. Będziemy bazować na sjp.pwn.pl oraz na słowniku wyrazów obcych Kopalińskiego.

Atencja, dedykowany, nostalgia – błędne użycie słów

SPOLEGLIWY 

Brzmi trochę jak „uległy”, „taki, któremu można narzucić swoje zdanie”. W tym błędnym znaczeniu słowo to zakorzeniło się w mowie potocznej. „Spolegliwy” to zapożyczenie z języka czeskiegospolehlivý, czyli ‘godny zaufania; taki, na którym można polegać’.

„Spolegliwy” według słownika to:

  1. ‘taki, który wzbudza zaufanie i można na nim polegać’.
  2. pot. ‘taki, który łatwo ustępuje i podporządkowuje się innym’.

Lepiej posługiwać się normą wzorcową, gdyż potoczne znaczenie nie jest zgodne z pierwotnym.

Książka 497 błędów

ATENCJA

Can I have your attention, please? – zapytamy po angielsku, a tłumaczymy to jako: „Czy mogę prosić państwa o uwagę?”. No właśnie. Attention to przecież po polsku ‘uwaga, baczność’. Ale uwaga – „atencja” to nie uwaga! To fałszywy przyjaciel tłumacza.

Słownik języka polskiego podaje:

  • ‘szczególny szacunek, względy okazywane komuś’.

Z kolei stary dobry Kopaliński zaznacza:

  • atencja przest. względy, szacunek, respekt, poważanie; dawn. uwaga, baczenie.
  • Etym. – łac. attentio ‘uwaga’ od attendere ‘napinać; natężać uwagę’.

Omawiane słowo pochodzi z łaciny, jednak jego pierwotne znaczenie odeszło w zapomnienie. Dziś atencję rozumiemy jako szczególne względy i poważanie.

Być może zainteresuje Cię również tekst: 15 najbardziej irytujących manier językowych Polaków

MORALE

Morale kojarzą nam się z moralnością. Ewentualnie z koralami lub morelami. Kiedy mówimy, że ktoś ma wysokie morale, to raczej powinniśmy wsłuchać się w intencje mówiącego. Bo „morale” to:

  1. ‘gotowość do wypełniania obowiązków, znoszenia trudów i niebezpieczeństw oraz poczucie odpowiedzialności i wiara w sukces’.
  2. ‘czyjaś postawa moralna’.

Może zatem się zdarzyć, że ktoś, mówiąc: „On ma wysokie morale”, nie będzie miał na myśli moralności, a gotowość do walki i pokonywania trudności.

Jeszcze w XX w. Kopaliński zaznaczał, że morale to nie moralność:

  • morale duch (bojowy), duch zespołu, wola walki, gotowość wypełniania rozkazów, znoszenia trudów i niebezpieczeństw, odporność psychiczna (wojska); niekiedy błędnie zamiast: moralność, etyka itp.
  • Etym. – ang. ‘jw.’ z fr. moral ‘jw.’ od ‘moralny’ z łac. moralis, zob. moralista.

Cóż, czasy się zmieniają, a morale wraz z nimi.

OPORTUNISTA

Oportunista to ktoś, kto stawia opór? To ktoś, kto lubi korzystać z możliwości, okazji? (Opportunity przecież po angielsku znaczy ‘okazja, sposobność’). Nie do końca. Słownik prawdę nam powie:

  • oportunista ‘człowiek bez zasad, przystosowujący się do okoliczności dla doraźnych osobistych korzyści’.

Widzicie teraz, że oportunista to taki szczwany lis, który pójdzie po trupach do celu.

Książka 497 błędów

NOSTALGIA

Jesień… Spadające liście z drzew. I ten smutek, gdy „o szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny i pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny”1… To uczucie, gdy tęsknimy do letnich promieni słonecznych. To nostalgia! Czy aby na pewno?

Słownik języka polskiego wyjaśnia:

  • nostalgia ‘tęsknota, zwłaszcza za krajem ojczystym’.

Bliżej do nostalgii latarnikowi Skawińskiemu z noweli Sienkiewicza, który zaczytany w „Panu Tadeuszu” zapomniał o zapaleniu latarni morskiej gdzieś w Aspinwall. Nostalgię odczuwali też Mickiewicz:

Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie,

Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił!2

czy Słowacki:

Wiem, że mój okręt nie do kraju płynie,
Płynąc po świecie.
(…)
Smutno mi, Boże!3

A może ktoś z Was jest emigrantem i odczuwa nostalgię?

DEDYKOWANY

I na koniec nasz osobisty hit. I autentyczny tekst: „W każdym sklepie ogrodniczym powinny znaleźć się alejki dedykowane wężom”. Brzmi śmiesznie? Oczywiście. „Dedykowany” to kalka z języka angielskiego, tak bardzo lubiana w świecie marketingu. Powinniśmy jednak pamiętać, że w języku polskim:

  • dedykować ‘poświęcić komuś utwór literacki, muzyczny lub dzieło sztuki, umieszczając w nim lub na nim dedykację’.

Zatem „dedykowany” odnosi się do dzieła, które komuś poświęcamy. Zamiast dedykować alejki wężom, możemy przeznaczyć na nie trochę miejsca. Mówmy „przeznaczony”, a nie „dedykowany”, jeśli nie mamy na myśli utworu artystycznego.

A co na to słownik Kopalińskiego?

  • dedykacja przypisanie, poświęcenie komuś swego utworu a. dzieła stwierdzone odpowiednią wzmianką; słowa własnoręcznie skreślone i podpisane przez autora utworu a. właściciela przedmiotu, w związku z ofiarowaniem komuś egzemplarza tego utworu a. przedmiotu; konsekracja a. poświęcenie świątyni; święto rocznicy konsekracji a. poświęcenia kościoła.
  • Etym. – łac. dedicatio ‘poświęcenie’ od dedicare ‘poświęcić bogom; oświadczyć uroczyście’; zob. de-; dicare ‘ogłosić’ z dicere, zob. dictum.

💡  Zainteresuje Cię również:  


L. Staff „Deszcz jesienny”.
A. Mickiewicz „Pan Tadeusz”.
J. Słowacki „Hymn”.

Napisane przez

Absolwentka Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej na UAM w Poznaniu. Od 2013 r. pracuje jako nauczycielka języka polskiego, zajmuje się również pisaniem tekstów. Język ojczysty uwielbia od zawsze.

X