Gwara śląska – zakamarki ślónskij godki

Etnolekt to nic innego jak odmiana języka określająca tożsamość danej grupy etnicznej. Co ważne, termin ten używany jest zwykle w przypadku, gdy kwestią sporną okazuje się zdefiniowanie danego systemu jako osobnego języka lub dialektu. Przyjmijmy więc, że w tym artykule gwara śląska będzie przez nas określana terminem etnolektu. Skoro ustaliliśmy tę kluczową kwestię, możemy przejść do tego, czym jest, skąd się wziął i jakie tajemnice skrywa w sobie etnolekt śląski.

Gwara śląska – zakamarki ślónskij godki - Polszczyzna.pl

Ślązacy jako mniejszość

Wedle spisów powszechnych przeprowadzonych w latach 2002 i 2011 to właśnie Ślęzacy stanowią największą pod względem liczebności mniejszość w Polsce. W roku 2002 przynależność do niej zadeklarowało ok. 173 tys. osób, natomiast w roku 2011– ponad 800 tys. Badania wskazują także, że jest to najszersza grupa etniczna posługująca się na co dzień etnolektem, bowiem w 2011 roku używanie go zadeklarowało ponad pół miliona Ślązaków.

Jak wspomnieliśmy we wstępie, termin etnolekt okazuje się szczególnie pomocny w sytuacjach spornych dotyczących zdefiniowania danego systemu jako osobnego języka. Nie inaczej jest w przypadku ślónskij godki. Mniejszość śląska w walce o upodmiotowienie prawne swojej grupy szczególny nacisk kładzie na działania, które mają na celu uznanie śląskiego etnolektu za język regionalny.

Sklep Nadwyraz.com

Gwara śląska i jej dzieje

Historia Śląska w znacznym stopniu uwarunkowana jest jego położeniem i zasobnością w bogactwa naturalne. Region ten co kilkaset lat zmieniał przynależność administracyjną. Niewątpliwie wpłynęło to na rozwój języka rdzennych mieszkańców Śląska. Największą rolę w jego kształtowaniu odegrały języki: polski, niemiecki, słowacki i morawski. Etnolektem śląskim posługiwała się wówczas niewielka grupa osób, co wpłynęło na to, że nie obejmował on wszystkich aspektów życia. Używano go zwykle jedynie w domu. Gwara śląska nie wychodziła poza rodzinno-domową przestrzeń.

Ślązacy oczami Prusów

W XVIII-wiecznych Prusach etnolekt śląski określano mianem Wasserpolnish z uwagi na fakt, że ogromna część ówczesnych Ślązaków trudniła się flisactwem (rzecznym spławem towarów). Nieprzypadkowo o tym wspominamy, ponieważ właśnie termin Wasserpolnish, potwierdzający pewną autonomiczność Ślązaków, w XIX wieku stał się podstawą do (bezskutecznego wówczas) ubiegania się przez mniejszość o szkolne nauczanie w etnolekcie śląskim.

Językowa perwersja w wersji kreatywnej? 😈
Sprawdź w naszym sklepie ☑️
Sklep Nadwyraz.com

Etnolekt śląski a Polska Rzeczpospolita Ludowa

Po II wojnie światowej w wyniku ustaleń pomiędzy Kremlem a aliantami Polska zyskała prawie całe terytorium Śląska. Proces polonizacji przejętych ziem sprawił, że Ślązakom, którzy znaleźli się na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, surowo zabraniano mówić w języku niemieckim. Dotychczasowi jego użytkownicy zaczęli posługiwać się śląskim etnolektem, co jednak dozwolone było jedynie w przestrzeni domowej, a samą gwarę uważano za język nizin społecznych. Zmianę przyniósł przełom XX i XXI wieku.

Być może zainteresuje Cię również tekst: Tytuły filmów w gwarze śląskiej

Popularyzacja ślónskij godki

Wspomniany na początku artykułu spis powszechny przeprowadzony przez Główny Urząd Statystyczny w 2002 roku sprawił, że o etnolekcie śląskim zaczęto intensywniej myśleć. Wyniki ówczesnych badań (mówiące o ponad 56 600 osobach posługujących się gwarą śląską) otworzyły oczy działaczom społecznym, kulturalnym i śląskim elitom. W 2008 roku zarejestrowano Towarzystwo Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy – Pro Loquela Silesiana oraz Tôwarzistwo Piastowaniô Ślónskij Môwy „Danga”.

Sklep Nadwyraz.com

Charakterystyka etnolektu śląskiego

Gwara śląska cechuje się m.in. typowymi dla niej samogłoskami. Warto tutaj wyróżnić np. á pochylone o wymowie dwugłoskowej (ou lub åu), tak samo (bo dwuzgłoskowo) wymawiane o oraz ó (uo lub ), samogłoskę é ścieśnione po spółgłoskach twardych i miękkich wymawianą jako y, a także specyficzną wymowę ogólnopolskiej samogłoski ą (przed samogłoskami wymawianą jako ón, óm lub óń, na końcu wyrazu zaś tylko jako óm) oraz ogólnopolskiej samogłoski ę (przed spółgłoskami wymawianą jako ym, yn, oraz).

Warto także wspomnieć o spółgłoskach. Otóż w etnolekcie śląskim rzy wymawia się jako rzi, spółgłoskę ł często (kiedy kończy śródwyrazową grupę spółgłoskową) się redukuje, w wyniku czego np. ze słowa głowa pozostaje wyraz gowa.

Gwara śląska – mikrosłownik

Jednym z ciekawszych aspektów nauki o dialektach jest poznanie poszczególnych słów danej gwary. Przygotowaliśmy dla Was kilkadziesiąt ciekawych wyrażeń.

  • blizablajfer – piorunochron
  • cknić się – tęsknić
  • flek – plama
  • szolka – szklanka
  • cyja – akordeon
  • binder – krawat
  • ćma – ciemność
  • dziwać się – przyglądać się
  • epny – ogromny
  • blomwaza – wazon
  • koło – rower
  • ruby – gruby
  • borajstwo – biedaczek
  • kibel – wiadro
  • fto – kto
  • ryma – katar
  • blank – całkiem, zupełnie
  • lajbik – biustonosz
  • bryle – okulary
  • zołza – sos
  • ciarach – brudas
  • starka – babcia
  • fertig – gotowe, zrobione
  • hasiok – śmietnik
  • tablet – taca

WZIĄĆ, bo nie BRAŚĆ! ✋
Wymowną torbę znajdziesz tutaj ↩️
Sklep Nadwyraz.com

  • chachar – łobuz
  • paciulok – oferma
  • fliger – samolot
  • forsztelować – wyobrażać
  • habić – kraść
  • bana – tramwaj lub kolej
  • klachać – plotkować
  • styknie – wystarczy, dosyć
  • luftować – wietrzyć
  • kista – szkrzynka
  • wachować – pilnować
  • bery – bzdury, opowiastki, bajki
  • dziołcha – dziewczyna
  • juzaś – znowu, znów
  • kusik, kusiol – całus, buziak
  • apluzyna – pomarańcza
  • kokotek – kran
  • bajtel – chłopiec, dziecko
  • kichol – nos
  • klupać – pukać, stukać
  • asić się – chwalić się
  • gryfny – ładny
  • ciul – penis
  • larmo – gwar, hałas

Być może zainteresuje Cię również tekst: Gwara poznańska. Pyry, tytka, drynda, sznytka

Dzięki tym wyrazom oraz zwrotom macie szansę zabłysnąć w towarzystwie rodowitych Ślązaków. 🙂 Jak sami widzicie, etnolekt śląski w znacznym stopniu różni się od języka polskiego, a jego historia wzbudza refleksję nad procesem konstruowania i ewolucji języków oraz wszelkich etnolektów.

💡  Zainteresuje Cię również:  

Napisane przez

Autorka projektu społecznego „Ukraina – domy bez kobiet”, dziennikarka, autorka wywiadów i artykułów. Pisze wiersze, choć na razie do szuflady. Jest miłośniczką reportaży. Interesuje się Bliskim Wschodem i tematami społecznymi z naciskiem na ruchy feministyczne oraz pokłosie migracji zarobkowych i nie tylko.

X