Muza – kim jest? Definicja, etymologia, przykłady użycia słowa
Gdy mówimy o muzie, możemy mieć na myśli kobiece postacie z mitologii greckiej. I bardzo słusznie. Warto wiedzieć, że to skojarzenie wywarło duży wpływ na inne znaczenia słowa muza. Co ono oznacza? Wiadomości na ten temat znajdziecie w niniejszym artykule. Przyjemnej lektury!
Muzy – opiekuńcze boginie sztuki i nauki
W mitologii greckiej wszystkim znane były istoty nazywane muzami olimpijskimi – to dziewięć bogiń patronujących wszystkim sztukom i naukom. Były córkami bogini pamięci Mnemozyne i miały wywodzić się z jej związku z Zeusem. Czczono je w miastach Beocji: Delfach, Parnasie i Helikonie. Wierzono, że zamieszkują tamtejsze szczyty górskie, dlatego tam ustanowiono ośrodki kultu muz. Każda z dziewięciu muz miała przypisane do siebie konkretne dziedziny nauki czy sztuki. To, czym opiekowała się dana muza, ukazywano poprzez określone atrybuty każdej z nich. Oto jakże zacne grono naszych boskich opiekunek oraz powierzone im dziedziny:
- Erato (gr. Ἐρατώ, Eratṓ, ‘ukochana, umiłowana’) – pod jej opieką znajduje się poezja miłosna, jej atrybutem jest mała kitara (instrument strunowy podobny do liry), na której wygrywa swoje miłosne wiersze.
- Euterpe (gr. Εὐτέρπη, Eutérpē, ‘radosna’) – patronuje poezji lirycznej, grze na flecie, w swoich dłoniach dzierży aulos (instrument dęty popularny w antycznej Grecji).
- Kalliope (gr. Καλλιόπη, Kalliópē, ‘pięknolica’) – opiekuje się poezją epicką oraz zajmuje się retoryką i filozofią, jej nieodłączne utensylia to tabliczka i rylec.
- Klio (gr. Κλειώ, Kleiṓ, ‘głosząca sławę’) – jest patronką historii, jej charakterystyczny symbol stanowi zwój papirusu.
- Melpomene (gr. Μελπομένη, Melpoménē, ‘śpiewająca’) – to muza śpiewu oraz tragedii, dlatego też nosi przy sobie smutną maskę tragiczną.
- Polihymnia (gr. Πολύμνια, Polýmnia, ‘obfitująca w hymny’) – odpowiada za pieśni i poezję chóralną, jej sferą jest także pantomima, jako jedyna spośród boskich sióstr nie posiada swojego symbolu, atrybutu.
- Talia (gr. Θάλεια, Tháleia, ‘rozkoszna’, ‘kwitnąca’) – to muza komedii, dlatego też nosi przy sobie wesołą maskę komiczną.
- Terpsychora (gr. Τερψιχόρη, Terpsichórē, ‘kochająca taniec’, ‘radująca się’) – jej imię wskazuje na to, że jest patronką tańca, a jej symbole to plektron (przyrząd do szarpania strun) i duża lira (instrument strunowy), na której przygrywa do tańca.
- Urania (gr. Οὐρανία, Ouranía, ‘niebiańska’) – jej domenami są astronomia i geometria, a jej znaki rozpoznawcze to cyrkiel i kula nieba (gwiezdny globus).
O muzach mawiano także, że posiadają zdolność wieszczenia, czyli przepowiadania przyszłości, zapowiadania tego, co niechybnie nastąpi. Muzy swoją obecnością uświetniały uczty bogiń i bogów oraz biesiady bosko-ludzkie.
Kobiety ziemskimi muzami
W ślad za tymi jakże wdzięcznymi żeńskimi bóstwami muzami zaczęto określać każdą kobietę będącą dla jakiegoś artysty lub – nie bójmy się tego powiedzieć – również artystki źródłem inspiracji, natchnieniem, silnym bodźcem do tworzenia. Nic w tym dziwnego – kobiety od zarania dziejów odgrywały kluczową rolę w sztuce.
Kobieta będąca czyjąś muzą staje się osobą, która przynosi wenę artystce lub artyście. Mając przy sobie muzę, twórczyni lub twórca może znaleźć olśnienie w niespodziewanym miejscu.
Artystka lub artysta może nie tylko dedykować swoje dzieła muzie, ale też przedstawić ją za pomocą swojej pracy. Muza może być bohaterką wiersza lub powieści, może zostać uwieczniona na obrazie lub w rzeźbie.
Inne znaczenia
Potocznie muzami zwykło nazywać się wszelkie dziedziny sztuk pięknych oraz działalności artystycznej.
W języku polskim mamy też takie wyrażenia jak dziesiąta muza i jedenasta muza. Są to odpowiednio film oraz telewizja.
W języku młodzieżowym natomiast muza to określenie muzyki.
Skąd pochodzi słowo muza?
Słowo muza ma niepewną etymologię. Greckie Μοῦσαι [Moûsai] być może wiąże się z praindoeuropejskim rdzeniem *men, który mógł oznaczać ‘pójść za jakąś myślą’.
Warto w tym miejscu dodać, że od słowa muza mamy takie wyrazy jak muzeum (dosłownie oznaczające świątynię muz) oraz muzyka (oznaczające po grecku każdą sztukę będącą pod opieką muz).
Muza – synonimy
Muza jako kobieta:
- inspiracja
- natchnienie
- podnieta
- iluminacja
- olśnienie
- wena (twórcza)
Muza – wyrazy pokrewne
- muzyka
- muzeum
Muza – połączenia wyrazowe
Muza (bogini):
- śpiew muz
- pod opieką, pod patronatem muz
- dziewięć muz
- siedziba muz
- muza komedii, poezji, tragedii
- słuchać muz
Muza (kobieta):
- jej, jego, moja, twoja, piękna muza
- muza Chopina, Gałczyńskiego, Safony, poetek, poetów, rzeźbiarek, malarek, malarzy
Muza (dziedzina):
- hołdować, oddać się, poświęcić się muzie
Muza – odmiana
Liczba pojedyncza: M. muza, D. muzy, C. muzie, B. muzę, N. muzą, Ms. muzie, W. muzo
Liczba mnoga: M. muzy, D. muz, C. muzom, B. muzy, N. muzami, Ms. muzach, W. muzy
Muza – przykłady zdań
- Na fasadzie biblioteki znajdują się rzeźby dziewięciu muz olimpijskich.
- Gala Dali była żoną i muzą Salvadora Dalego.
- Jej zdolności malarskie sprawiają, że może oddawać się muzie i tworzyć wspaniałe obrazy.
Przykłady użycia wyrazu muza w literaturze
Nie wiedzących o niczym, gdy na szańcach stali,
Alkandra, Prytanisa, Halja, Noemona
Żgnie w plecy, zaś Lynceja wręcz w starciu pokona,
Kiedy druhów zwoływał: błyszczącym żelazem
Od prawej tnie go strony i z przyłbicą razem
W dal ciska jego głowę. Wraz Amyka kładzie,
Łowcę, co z dawna słynął w myśliwców gromadzie
I umiał świetnie jadem namazywać strzały;
Klicjusza Eolidę i pełnego chwały
Kreteja, Muz kochanka, uśmierci okrutnie,
Który nad wszystko pieśni miłował i lutnię,
Konie, broń opiewając ciągle i bój dziki.
Wergiliusz, Eneida
Kiedy zapytałam Quentina Tarantino, która ze wszystkich kobiet na świecie inspiruje go najbardziej, powiedział, że właśnie ty jesteś jego muzą. Czyżby to oznaczało, że będziesz już teraz występować w każdym jego filmie?
Dagmara Wirpszo, Uma Thurman – muza Tarantino, „Glamour”
