Tabu – co to jest? Definicja, synonimy, przykłady użycia wyrazu

Tabu istnieje w każdej grupie, którą tworzą ludzie, niezależnie od tego, gdzie żyją i w jakim czasie. Nie ma chyba osoby, która nigdy nie słyszała o tabu. Pojęcie to kojarzy się z jakimś zakazanym tematem lub słowem, ale to tylko część prawdy. Ciekawa jest również sama etymologia tego słowa. Chcecie zapoznać się szerzej z tą tematyką? Przeczytajcie niniejszy artykuł.

Tabu – znaczenie oraz etymologia pojęcia

Chociaż jako ludzkość z tabu mieliśmy do czynienia na co dzień, to przez dłuższy czas nie istniało jedno słowo, które nazywałoby całość tego pojęcia. Termin tabu pochodzi z języków polinezyjskich, wywodzi się od słowa tapu, co w mowie rdzennych mieszkańców wysp Pacyfiku oznacza ‘zabronione, zakazane, nienaruszalne’ oraz ‘nieczyste, przeklęte’. Po raz pierwszy z tym określeniem zetknął się James Cook podczas swoich wypraw na wyspy Oceanu Spokojnego. Tabu było w użyciu w różnych wariantach językowych na wszystkich wyspach Pacyfiku – od Hawajów przez Samoa i Tahiti po Vanuatu.

Mieszkańcy Oceanii żyli według kodeksu normującego każdą, nawet najmniejszą dziedzinę ich życia. Dla nich tabu to zarówno nakaz wynikający z tradycji, jak i zakaz robienia czegoś. Granica pomiędzy zakazem a nakazem jest znikoma. Tabu ustalało na przykład, kto i z kim może zawierać związki małżeńskie.

Tabu nie było jednak znane wyłącznie ludom Oceanii. Można by rzec, że istniało wśród ludzi od zarania dziejów, ponieważ występuje we wszystkich kulturach. Każda ludzka społeczność miała, ma lub będzie miała jakieś tabu zakorzenione w swojej kulturze i życiu codziennym.

Jak to słowo przeniknęło do innych języków? W 1777 roku, kiedy to brytyjski żeglarz i odkrywca James Cook przebywał na wyspie Tonga, zaobserwował, że miejscowa ludność używa pojęcia tapu (co w ojczystym angielskim oddał jako taboo) na określenie wszelkich rzeczy, których zabrania się spożywać, lub tego, z czego można korzystać.

Ponadto antropolodzy badający pierwotne ludy Australii i Nowej Zelandii (Aborygenów i Maorysów) zauważyli, że zjawisko tabu występuje u nich jawnie. Wśród Aborygenów i Maorysów tabu funkcjonowało jako swoisty religijny nakaz wykonywania czynności fizjologicznych w odosobnieniu oraz całkowitej tajemnicy przed współplemieńcami. W tym przypadku odnosiło się tylko do tej konkretnej sytuacji.

Chociaż jako ludzkość z tabu mieliśmy do czynienia na co dzień, to przez dłuższy czas nie istniało jedno słowo, które nazywałoby całość tego pojęcia. Termin tabu pochodzi z języków polinezyjskich, wywodzi się od słowa tapu, co w mowie rdzennych mieszkańców wysp Pacyfiku oznacza ‘zabronione, zakazane, nienaruszalne’ oraz ‘nieczyste, przeklęte’. Po raz pierwszy z tym określeniem zetknął się James Cook podczas swoich wypraw na wyspy Oceanu Spokojnego. Tabu było w użyciu w różnych wariantach językowych na wszystkich wyspach Pacyfiku – od Hawajów przez Samoa i Tahiti po Vanuatu.

Początków tabu należy zatem szukać we wszystkich wierzeniach i systemach ogólnego funkcjonowania ludów pierwotnych. Tabu w pewien sposób regulowało zachowania danej społeczności, zakazywało stykania się z określonymi przedmiotami, osobami, zwierzętami lub wykonywania pewnych czynności. Wierzono, że naruszenie zakazu, jakim było tabu, miało powodować karę zesłaną przez siły wyższe, nadprzyrodzone, nadnaturalne. W tym kontekście tabu to także wszystkie przedmioty, osoby, zwierzęta objęte tym zakazem.

Prowadziło to do tego, że złamanie zakazu zawsze powodowało spontaniczną i często gwałtowną reakcję ze strony ogółu przedstawicieli danej kultury. Działo się tak dlatego, że naruszenie zasad było odbierane jako zamach na całą złożoność tej kultury i jej integralność. Uderzało bowiem w to, co dla każdego narodu, grupy etnicznej czy każdej innej społeczności ludzi jest najcenniejsze, czyli w tożsamość. Tabu interpretowane było więc jako realne zagrożenie dla dalszego bezpiecznego istnienia danego społeczeństwa i jego ciągłości.

Z czasem słowo tabu poszerzyło swoje znaczenie. Zaczęliśmy w ten sposób określać to, o czym nie wypada mówić. Jest to zakaz dotyczący używania pewnych słów lub poruszania pewnych tematów, które w jakiejś konkretnej grupie społecznej są uważane za wstydliwe, niebezpieczne, kontrowersyjne lub przykre.

A jaką funkcję w społeczeństwie pełni tabu? Ma za zadanie podtrzymać istnienie kultury danej grupy ludzi przez zakazanie pewnych czynów. Istnienie tabu ma gwarantować ciągłość i jedność kultury, a co za tym idzie – biologiczną trwałość grupy.

Mimo że tabu pozwala regulować ludzką współegzystencję, powoduje też pewne napięcia, które każda kultura stara się tonować. To właśnie z powodu prób rozładowania tego typu napięć dziś między okresem Bożego Narodzenia a Wielkim Postem mamy karnawał. W średniowieczu, gdy ludzi obowiązywały liczne i uciążliwe zakazy pochodzące od przedstawicieli władzy świeckiej i religijnej, karnawał wywracał cały ustalony porządek do góry nogami i pozwalał odreagować narastające napięcie. Warto pamiętać, że karnawał był takim okresem, podczas którego wolno było kpić ze wszystkiego, zwłaszcza z Kościoła i władzy.

Innym przykładem napięcia powodowanego przez tabu jest obowiązujący wyznawców judaizmu zakaz wymawiania imienia Boga (JHWH, Jahwe, hebr. יהוה). Zakaz ten wynikał z przestrzegania jednego z dziesięciu przykazań: Nie będziesz wzywał imienia Pana, Boga twego, do czczych rzeczy (Księga Wyjścia, 20, 7; Księga Powtórzonego Prawa, 5, 11).

By rozładować pojawiające się wśród żydowskiej społeczności napięcia wynikające z tego zakazu, przewidziano specjalny rytuał. Raz w roku, w święto Jom Kipur, Arcykapłan wchodził do najważniejszej, najświętszej części Świątyni Jerozolimskiej, zwanej Święte Świętych (części, którą także obejmowało tabu – nie można było do niej wchodzić, ponieważ znajdowała się tam Arka Przymierza, widzialny znak obecności Boga). Arcykapłan po wkroczeniu do tej części podczas ceremonii Kodesz Kodaszim wypowiadał imię Boga.

W wielu religiach występuje także tabu dotyczące spożywania pewnych rodzajów pokarmów. I tak w hinduizmie tabu dotyczy zarówno zabijania, jak i spożywania krów. Z kolei w judaizmie i islamie tabu jest jedzenie wieprzowiny oraz spożywanie krwi, krwawego mięsa i produktów, których składnikiem jest krew.