fbpx

Biernik. Wszystko, co należy o nim wiedzieć

Pozornie sprawa jest prosta. Zwłaszcza że większość czasowników łączy się właśnie
z biernikiem. Istnieje jednak szereg sytuacji, kiedy czasownikiem rządzi dopełniacz. Błędy dotyczące tych dwóch przypadków są nagminne. Warto więc przypomnieć sobie, dlaczego biernik bywa tak kłopotliwy.

Biernik - definicja, przykłady, wyjaśnienie - Polszczyzna.pl

Biernik – podstawy

Najlepiej zacząć od podstaw – biernik to czwarty przypadek deklinacji. Odpowiada na pytania: kogo? co?
Na przykład:

  • Widzę (kogo?) chłopaka.
  • Słyszę (co?) muzykę.
  • Lubię (co?) teatr.
  • Czytam (co?) książkę.

Sklep Nadwyraz.com

Biernik pełni w zdaniu funkcję dopełnienia bliższego lub przydawki w zależności od tego, jakie części mowy występują w jego formie.

Warto zwrócić uwagę, że częstotliwość występowania biernika jest dość duża, bo też większość czasowników ma rząd biernikowy. To na przykład: jeść, kochać, czytać, oglądać, poznać, spotkać, sprzedać itd. Przy zastosowaniu przeczenia zmieniają rząd na dopełniaczowy:

  • Słyszę (co?) muzykęNie słyszę (czego?) muzyki.
  • Jem (co?) kolacjęNie jem (czego?) kolacji.
  • Czytam (co?) książkęNie czytam (czego?) książki.

Z czasownikami biernik łączy się bezpośrednio (Jem ciastko) lub za pomocą przyimka, na przykład:

  • Czekam na mamę.
  • Jadę nad morze.
  • Idę po zakupy.
  • Gram w piłkę.

Biernik występuje zawsze po przyimku przez (przez pomyłkę, przez telefon, przez ścianę itd.), ale przy innych przyimkach wybór przypadka zależy od znaczenia (różnica zwykle polega na wyrażeniu zmiany miejsca w odróżnieniu od określenia położenia), na przykład:

  • Idę na plażę (biernik) ALE Jestem na plaży (miejscownik);
  • Kot wszedł pod łóżko (biernik) ALE Kot siedzi pod łóżkiem (narzędnik).

Biernik – funkcje

Jeśli w bierniku występują rzeczowniki, zaimki osobowe lub liczebniki, to wówczas pełni on w zdaniu funkcję dopełnienia bliższego (które po zmianie strony czynnej na stronę bierną przekształca się w podmiot – ale o częściach zdania więcej przeczytacie tutaj: Części zdania – orzeczenie, podmiot, przydawka i pozostałe.
Na przykład:

  • Matka usypia dzieckoDziecko jest usypiane przez matkę.
  • Kucharz gotuje obiadObiad jest gotowany przez kucharza.

Jeśli w bierniku występują przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe i pozostałe zaimki, to pełni on w zdaniu funkcję przydawki (część zdania określająca rzeczownik).

Biernik i czasowniki

O ile większość czasowników łączy się z biernikiem, to pozostaje jeszcze spora grupa, która ma rząd dopełniaczowy. Jeśli więc słyszę, to muzykę, ale słucham już muzyki. Używam młotka, a nie młotek.
Z dopełniaczem łączą się czasowniki takie jak: szukać, brakować, przestrzegać, życzyć, potrzebować:

  • Szukam (kogo?) męża.
  • Przestrzegam (czego?) prawa.
  • Brakuje (czego?) gotówki.
  • Unikam (czego?) kłopotów.
  • Potrzebuję (czego?) odpoczynku.

O czasowniku z ostatniego przykładu pisaliśmy szerzej już tutaj:
Potrzebować coś czy czegoś? Z którym przypadkiem łączy się ten czasownik?.

Z tego wszystkiego wynika jednak masa językowych kłopotów. Nagminnie zdarzają się bowiem błędy w rozpoznaniu właściwego przypadka, na przykład:

  • czasownik używać połączony z biernikiem (używać coużywać młotek) zamiast używać z dopełniaczem (używać czegoużywać młotka);
  • czasownik ustąpić połączony z biernikiem (ustąpić coustąpić miejsce) zamiast używać z dopełniaczem (ustąpić czegoustąpić miejsca).

Poza tym są jeszcze czasowniki, które łączyć się mogą zarówno z biernikiem, jak i dopełniaczem – to jednak bardzo wąska grupa.
Są to przede wszystkim: pytać i zapomnieć:

  • Zapomniałam pieniędzy lub Zapomniałam pieniądze.
  • Zapytam kolegę lub Zapytam kolegi.

Sklep Nadwyraz.com

Biernik i dopełniacz

Niekiedy zdarza się, że formy biernika i dopełniacza są tożsame. Innym razem mylimy ich formy. Ta druga sytuacja na ogół wynika z tego, że w obu przypadkach występuje to samo pytanie: kogo?.

Ogólna zasada brzmi, że tożsamość biernika i dopełniacza zachodzi, kiedy mowa o rzeczownikach męskich osobowych i żywotnych (czyli o nazwach istot żywych – zwierząt i ludzi):

  • Widzę kotka/ stryjka/ lekarza/chłopca itd.

Pozostałe, czyli rzeczowniki męskie nieżywotne, mają biernik taki sam jak mianownik:

  • Widzę dom/ sklep/ czajnik/ samochód itd.

Biernik i dopełniacz – wyjątki

To jednak nie wszystko, bo od powyższej reguły jest cały ogrom wyjątków. Chodzi o sytuacje, kiedy rzeczownik nieżywotny zachowuje się jak żywotny. Są to m.in.:

  • nazwy istot fantastycznych (np. Widzę anioła/ diabła/ elfa),
  • nazwy tańców, walut, gier, grzybów, kwiatów i roślin (np. Tańczę krakowiaka, Wydałem dolara, Gram w berka, Znalazłam borowika, Dostałam storczyka),
  • nazwy owoców, warzyw, słodyczy, potraw, ciast (np. Jem banana, Wyhodowałem pomidora, Zjadłem cukierka, Upiekłam mazurka),
  • nazwy seryjnych wyrobów przemysłowych (np. Kupiłem volkswagena, Palę camela, Piję szampana).

Zauważalna jest jednak silna tendencja do zastępowania biernika dopełniaczem. Dzieje się to nadzwyczaj często w przypadku słów związanych z nowymi technologiami (np. tablet, e-mail, SMS – O SMS-ach pisaliśmy również tutaj: Esemesy czy SMS-y? Jak właściwie powinniśmy zapisywać nazwę tych krótkich wiadomości?.

💡  Zainteresuje Cię również:  

Napisane przez

Absolwentka polonistyki i filozofii. Korektorka i copywriterka. Ponadto matka jedynaka i rasowa kociara. Język od zawsze był przedmiotem jej żywej i wielkiej fascynacji.

X