Co należy pisać dużą literą? Zasady pisowni dużą literą (i wielką)

Co należy pisać dużą literą? Zasady pisowni dużą literą (i wielką)

Wydaje nam się, że wiemy, co należy zapisywać dużą literą. Skąd wzięła się zatem tendencja do pisania o sobie „Mnie”, „Mój”, „Ja”, „Nasz”? Czy istnieje zasada, która mówi o użyciu w tym kontekście dużych liter? Postanowiliśmy wyjaśnić kilka kłopotliwych kwestii. Sprawdźcie więc, co należy pisać dużą literą.

Zasady-pisowni-dużą-literą-PolszczyznaPL

Zanim zagłębimy się w temat, wyjaśnijmy kwestię nazewnictwa. Zapewne spotkaliście się z określeniami „duża litera” i „wielka litera”. Które jest właściwe? Niespodzianka: obie formy są poprawne. 

Profesor Miodek aprobuje jeden wariant.
Profesor aprobuje jedynie pierwszy wariant (duża litera) – podaje argument, że przecież przeciwieństwem małego jest duży, poza tym słowo „wielki” ma nacechowanie emocjonalne.

Użytkownik języka może wybrać sobie jedną z nich, ważne jednak, by stosował ją konsekwentnie. Błąd jednak popełnimy, gdy powiemy „pisać z dużej litery” czy „pisać z wielkiej litery” – są to kalki składniowe z języka rosyjskiego. Przejdźmy do rzeczy – sprawdźmy, co piszemy dużymi literami!

Językowa perwersja w wersji kreatywnej? 😈
Sprawdź w naszym sklepie ↩️☑️
Sklep Nadwyraz.com

Dużą literą piszemy reguły oczywiste:

  • imiona i nazwiska,
  • imiona zwierząt i drzew (tak, tak, dąb Bartek i pies Burek wymagają należytego szacunku),
  • przydomki, pseudonimy, przezwiska ludzi (z uwagą, że przyimki piszemy małymi literami, np. Janko z Czarnkowa),
  • nazwy mieszkańców kontynentów (tak, Europejczyku),
  • nazwy mieszkańców państw (tak, Polaku),
  • nazwy hipotetycznych mieszkańców krajów (są tu jacyś Marsjanie?),
  • nazwy członków narodów, ras i szczepów (my, Słowianie),
  • nazwy mieszkańców krain geograficznych (i Ślązak, i Kaszub),
  • nazwy dynastii (Piastowie, Jagiellonowie),
  • nazwy świąt i dni świątecznych (nawet 3 Maja, Wielki Tydzień, Popielec i Zaduszki),
  • nazwy własne państw, regionów, prowincji, stanów, miast, osiedli, wsi (także Trójmiasto w znaczeniu „Gdańsk, Gdynia i Sopot”),
  • nazwy dzielnic, ulic, placów, rynków, ogrodów, parków, bulwarów, budowli, zabytków, obiektów sportowych (Barbakan, Spodek, Powązki, Planty) – po szczegóły odsyłamy do tekstu Pisownia nazw obiektów miejskich – ulice, aleje, mosty, place, skwery,
  • nazwy własne przedsiębiorstw i lokali (Orbis, Jama Michalika),
  • nazwy jednostkowe urzędów, władz, instytucji, szkół, organizacji, towarzystw (np. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Szkoła Podstawowa nr 3 – uwaga, przyimki, spójniki i skrót nr zapisujemy małymi literami),
  • nazwy imprez krajowych i międzynarodowych (z naszych obserwacji wynika, że są to imprezy o dużej randze i zasięgu, np. Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy czy Międzynarodowy Festiwal Chopinowski),
  • wszystkie wyrazy, z wyjątkiem przyimków i spójników, w tytułach czasopism (np. „Życie Warszawy”, „Kobieta i Życie”, „Mówią Wieki” – od 2008 r. nie obowiązuje zasada głosząca, że w tytułach czasopism, które się nie odmieniają, dużą literą piszemy tylko pierwszy wyraz),
  • pierwszy wyraz w tytułach utworów literackich i naukowych, tytułach rozdziałów, tytułach dzieł sztuki, zabytków językowych, odezw, deklaracji i ustaw (wyjątki: Stary Testament, Nowy Testament, Pismo Święte),
  • nazwy programów radiowych i telewizyjnych,
  • nazwy orderów i odznaczeń (Virtuti Militari),
  • skrótowce (np. PKP, MEN, GOPR, standardowo przyimki i spójniki również w tym wypadku zapiszemy małymi literami, np. WSiP).

Czy istnieją akcesoria na ból istnienia? 🤔
Sprawdź w naszym sklepie ↩️☑️
Sklep Nadwyraz.com

Reguły nie do końca oczywiste:

  • nazwy geograficzne i miejscowe (np. Morskie Oko, Dolny Śląsk) – tu jest jednak haczyk: Morze Bałtyckie, ale morze Bałtyk – zasada głosi, że jeśli nazwa własna składa się z dwóch członów i człon drugi jest nieodmieniającym się rzeczownikiem w mianowniku, wtedy człon pierwszy (wyraz pospolity) piszemy małą literą, a człon drugi – dużą (wyspa Uznam czy pustynia Gobi),
  • przymiotniki dzierżawcze (odpowiadające na pytanie czyj?) utworzone od imion własnych (np. dramat Szekspirowski, Zosina chustka – jak widać, nie wszystkie przymiotniki piszemy małą literą),
  • nazwy czcionek (niezależnie od tego, czy to Times New Roman, czy Calibri),
  • nazwy systemów komputerowych (Windows),
  • tytuły modlitw („Modlitwa Pańska”, „Litania do Najświętszej Maryi Panny”),
  • nazwy gwiazd, planet, konstelacji (wyrazy Ziemia i Słońce w znaczeniu terminów astronomicznych piszemy dużą literą),
  • nazwy firm, marek i typów wyrobów przemysłowych (ta zasada jest nieco dziwna i wymaga kilku słów wyjaśnień, porównajcie: Mam samochód marki Polonez. i Mam poloneza. – spodziewajcie się osobnego tekstu na ten temat. Tymczasem zajrzyjcie tutaj: Jak wymawiać nazwy obcych marek? Czy robisz to poprawnie?),
  • niektóre skróty, np. od nazw pierwiastków chemicznych (P – fosfor, Ra – rad).

Reguły liberalne (czyli można, nie trzeba zapisywać dużą literą):

  • nazwy kierunków świata,
  • nazwy epok (uwaga – Młoda Polska zawsze musi być zapisywana dużymi literami),
  • nazwy uosobionych pojęć abstrakcyjnych.

Użycie dużej litery ze względów grzecznościowych i uczuciowych:

  • zaimki osobowe typu Ciebie, Tobie, Wam w listach, życzeniach itp. wypada, a wręcz należy pisać dużymi literami, podobnie jak nazwy osób, do których się zwracamy (Dziadku, Mamo),
  • nazwy ważnych wydarzeń historycznych (Powstanie Warszawskie) oraz słowa typu Ojczyzna, Naród w szczególnych okolicznościach lepiej jest zapisać dużymi literami (w tekstach z okazji ważnych rocznic czy świąt narodowych),
  • słownictwo religijne czy użycie dużej litery w celach artystycznych zostawiamy do własnej interpretacji.

Oczywiście nie musimy przypominać, że dużą literą rozpoczynamy wypowiedzenia. Chcielibyśmy jeszcze przestrzec przed coraz bardziej powszechną tendencją do zapisywania zaimków osobowych i dzierżawczych dużą literą w odniesieniu do samego piszącego, np. Zaletą Naszej firmy jest elastyczność. Dziś przyszła do Mnie paczka. Przyznajcie, że taki zapis wygląda nieco… egoistycznie. 🤨

A teraz czas na podsumowanie

Wszelkie nazwy własne zapisywać należy dużą literą (zauważcie jednak, że nazwy mieszkańców miast piszemy małą literą). Czasami, w zależności od znaczenia, zastosujemy rozróżnienie, np. trójmiasto (zespół trzech miast) a Trójmiasto (Gdańsk, Gdynia, Sopot), słońce (świecące na niebie) a Słońce (w znaczeniu astronomicznym). Bywają jednak szczególne okoliczności, kiedy możemy w celach grzecznościowych, emocjonalnych czy artystycznych użyć dużej litery.

Mamy nadzieję, że wyjaśniliśmy najważniejsze kwestie. Jeśli jednak coś jeszcze budzi Wasze wątpliwości, zachęcamy do komentowania. 💌

Powyższy tekst powstał na podstawie zbioru reguł przytoczonych w Nowym słowniku ortograficznym PWN pod redakcją prof. Edwarda Polańskiego, jednak zaktualizowaliśmy zasady, które uległy zmianie.

Napisane przez