Co należy pisać dużą literą? Zasady pisowni dużą literą (i wielką)

Wydaje nam się, że wiemy, co należy zapisywać dużą literą. Skąd wzięła się zatem tendencja do pisania o sobie „Mnie”, „Mój”, „Ja”, „Nasz”? Czy istnieje zasada, która mówi o użyciu w tym kontekście dużych liter? Postanowiliśmy wyjaśnić kilka kłopotliwych kwestii. Sprawdźcie więc, co należy pisać dużą literą.

Zasady-pisowni-dużą-literą-PolszczyznaPL

Zanim zagłębimy się w temat, wyjaśnijmy kwestię nazewnictwa. Zapewne spotkaliście się z określeniami „duża litera” i „wielka litera”. Które jest właściwe? Niespodzianka: obie formy są poprawne. 

Profesor Miodek aprobuje jeden wariant.
Profesor aprobuje jedynie pierwszy wariant (duża litera) – podaje argument, że przecież przeciwieństwem małego jest duży, poza tym słowo „wielki” ma nacechowanie emocjonalne.

Użytkownik języka może wybrać sobie jedną z nich, ważne jednak, by stosował ją konsekwentnie. Błąd jednak popełnimy, gdy powiemy „pisać z dużej litery” czy „pisać z wielkiej litery” – są to kalki składniowe z języka rosyjskiego. Przejdźmy do rzeczy – sprawdźmy, co piszemy dużymi literami!

Świszczy, szeleści i łamie języki... 👅
Sprawdź w naszym sklepie ☑️
Sklep Nadwyraz.com

Dużą literą piszemy reguły oczywiste:

  • imiona i nazwiska,
  • imiona zwierząt i drzew (tak, tak, dąb Bartek i pies Burek wymagają należytego szacunku),
  • przydomki, pseudonimy, przezwiska ludzi (z uwagą, że przyimki piszemy małymi literami, np. Janko z Czarnkowa),
  • nazwy mieszkańców kontynentów (tak, Europejczyku),
  • nazwy mieszkańców państw (tak, Polaku),
  • nazwy hipotetycznych mieszkańców krajów (są tu jacyś Marsjanie?),
  • nazwy członków narodów, ras i szczepów (my, Słowianie),
  • nazwy mieszkańców krain geograficznych (i Ślązak, i Kaszub),
  • nazwy dynastii (Piastowie, Jagiellonowie),
  • nazwy świąt i dni świątecznych (nawet 3 Maja, Wielki Tydzień, Popielec i Zaduszki),
  • nazwy własne państw, regionów, prowincji, stanów, miast, osiedli, wsi (także Trójmiasto w znaczeniu „Gdańsk, Gdynia i Sopot”),
  • nazwy dzielnic, ulic, placów, rynków, ogrodów, parków, bulwarów, budowli, zabytków, obiektów sportowych (Barbakan, Spodek, Powązki, Planty) – po szczegóły odsyłamy do tekstu Pisownia nazw obiektów miejskich – ulice, aleje, mosty, place, skwery,
  • nazwy własne przedsiębiorstw i lokali (Orbis, Jama Michalika),
  • nazwy jednostkowe urzędów, władz, instytucji, szkół, organizacji, towarzystw (np. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Szkoła Podstawowa nr 3 – uwaga, przyimki, spójniki i skrót nr zapisujemy małymi literami),
  • nazwy imprez krajowych i międzynarodowych (z naszych obserwacji wynika, że są to imprezy o dużej randze i zasięgu, np. Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy czy Międzynarodowy Festiwal Chopinowski),
  • wszystkie wyrazy, z wyjątkiem przyimków i spójników, w tytułach czasopism (np. „Życie Warszawy”, „Kobieta i Życie”, „Mówią Wieki” – od 2008 r. nie obowiązuje zasada głosząca, że w tytułach czasopism, które się nie odmieniają, dużą literą piszemy tylko pierwszy wyraz),
  • pierwszy wyraz w tytułach utworów literackich i naukowych, tytułach rozdziałów, tytułach dzieł sztuki, zabytków językowych, odezw, deklaracji i ustaw (wyjątki: Stary Testament, Nowy Testament, Pismo Święte),
  • nazwy programów radiowych i telewizyjnych,
  • nazwy orderów i odznaczeń (Virtuti Militari),
  • skrótowce (np. PKP, MEN, GOPR, standardowo przyimki i spójniki również w tym wypadku zapiszemy małymi literami, np. WSiP).

Czy istnieją akcesoria na ból istnienia? 🤔
Sprawdź w naszym sklepie ↩️☑️
Sklep Nadwyraz.com

Reguły nie do końca oczywiste:

  • nazwy geograficzne i miejscowe (np. Morskie Oko, Dolny Śląsk) – tu jest jednak haczyk: Morze Bałtyckie, ale morze Bałtyk – zasada głosi, że jeśli nazwa własna składa się z dwóch członów i człon drugi jest nieodmieniającym się rzeczownikiem w mianowniku, wtedy człon pierwszy (wyraz pospolity) piszemy małą literą, a człon drugi – dużą (wyspa Uznam czy pustynia Gobi),
  • przymiotniki dzierżawcze (odpowiadające na pytanie czyj?) utworzone od imion własnych (np. dramat Szekspirowski, Zosina chustka – jak widać, nie wszystkie przymiotniki piszemy małą literą),
  • nazwy czcionek (niezależnie od tego, czy to Times New Roman, czy Calibri),
  • nazwy systemów komputerowych (Windows),
  • tytuły modlitw („Modlitwa Pańska”, „Litania do Najświętszej Maryi Panny”),
  • nazwy gwiazd, planet, konstelacji (wyrazy Ziemia i Słońce w znaczeniu terminów astronomicznych piszemy dużą literą),
  • nazwy firm, marek i typów wyrobów przemysłowych (ta zasada jest nieco dziwna i wymaga kilku słów wyjaśnień, porównajcie: Mam samochód marki Polonez. i Mam poloneza. – spodziewajcie się osobnego tekstu na ten temat. Tymczasem zajrzyjcie tutaj: Jak wymawiać nazwy obcych marek? Czy robisz to poprawnie?),
  • niektóre skróty, np. od nazw pierwiastków chemicznych (P – fosfor, Ra – rad).

Reguły liberalne (czyli można, nie trzeba zapisywać dużą literą):

  • nazwy kierunków świata,
  • nazwy epok (uwaga – Młoda Polska zawsze musi być zapisywana dużymi literami),
  • nazwy uosobionych pojęć abstrakcyjnych.

Użycie dużej litery ze względów grzecznościowych i uczuciowych:

  • zaimki osobowe typu Ciebie, Tobie, Wam w listach, życzeniach itp. wypada, a wręcz należy pisać dużymi literami, podobnie jak nazwy osób, do których się zwracamy (Dziadku, Mamo),
  • nazwy ważnych wydarzeń historycznych (Powstanie Warszawskie) oraz słowa typu Ojczyzna, Naród w szczególnych okolicznościach lepiej jest zapisać dużymi literami (w tekstach z okazji ważnych rocznic czy świąt narodowych),
  • słownictwo religijne czy użycie dużej litery w celach artystycznych zostawiamy do własnej interpretacji.

Oczywiście nie musimy przypominać, że dużą literą rozpoczynamy wypowiedzenia. Chcielibyśmy jeszcze przestrzec przed coraz bardziej powszechną tendencją do zapisywania zaimków osobowych i dzierżawczych dużą literą w odniesieniu do samego piszącego, np. Zaletą Naszej firmy jest elastyczność. Dziś przyszła do Mnie paczka. Przyznajcie, że taki zapis wygląda nieco… egoistycznie. 🤨

A teraz czas na podsumowanie

Wszelkie nazwy własne zapisywać należy dużą literą (zauważcie jednak, że nazwy mieszkańców miast piszemy małą literą). Czasami, w zależności od znaczenia, zastosujemy rozróżnienie, np. trójmiasto (zespół trzech miast) a Trójmiasto (Gdańsk, Gdynia, Sopot), słońce (świecące na niebie) a Słońce (w znaczeniu astronomicznym). Bywają jednak szczególne okoliczności, kiedy możemy w celach grzecznościowych, emocjonalnych czy artystycznych użyć dużej litery.

Mamy nadzieję, że wyjaśniliśmy najważniejsze kwestie. Jeśli jednak coś jeszcze budzi Wasze wątpliwości, zachęcamy do komentowania. 💌

Powyższy tekst powstał na podstawie zbioru reguł przytoczonych w Nowym słowniku ortograficznym PWN pod redakcją prof. Edwarda Polańskiego, jednak zaktualizowaliśmy zasady, które uległy zmianie.

Napisane przez