Eponimy – co to takiego? Słowa, które wzięły się od nazwisk. Przykłady
Eponimy – co to jest i dlaczego używamy ich codziennie, choć rzadko o tym wiemy? Co łączy prysznic z wiejskim uzdrowicielem ze Śląska, a bojkot z irlandzkimi żniwami? Przedstawiamy słowa, które wzięły się od nazwisk, bohaterów literackich i nazw miejsc.
Eponimy są wszędzie – w łazience, w szafie i na lekcji fizyki
Eponimy to słowa, które kiedyś były czyimś nazwiskiem, imieniem albo nazwą miejsca, a dziś są zwykłymi wyrazami pospolitymi. Bierzemy prysznic, nosimy adidasy, pijemy bawarkę i mierzymy napięcie w woltach – i wcale nie myślimy o ludziach, którzy się za tymi słowami kryją. Nastawcie się na podróż po historii, pełną lekarzy, wynalazców i literackich uwodzicieli. Zaczynamy!
Eponim – co to jest? Definicja
Eponim to wyraz lub wyrażenie pospolite utworzone od nazwy własnej: imienia albo nazwiska postaci prawdziwej lub fikcyjnej, nazwy geograficznej czy nazwy firmy. Tak ujmuje to Poradnia Językowa PWN, która podaje przykłady adidas, donżuan, harpagon, lowelas i mecenas.
Słowo ma też drugie, rzadsze znaczenie: nazwa własna, od której pochodzi inna nazwa własna. W tym sensie Aleksander Wielki był eponimem Aleksandrii.
Najważniejsza cecha eponimów? Tracą związek z jedną konkretną osobą czy miejscem i zaczynają nazywać coś ogólnego. Adidas to już nie firma Adolfa Dasslera, tylko każdy sportowy but. Językoznawcy nazywają to apelatywizacją, czyli przejściem nazwy własnej do wyrazów pospolitych.
Skąd samo słowo eponim? Pochodzi z greckiego epṓnymos – ‘nazwany według kogoś lub czegoś; dawca imienia’. Pierwotnie eponimem nazywano w starożytności urzędnika, np. ateńskiego archonta czy rzymskiego konsula, od którego imienia oznaczano rok jego urzędowania.
Warto znać też Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych Władysława Kopalińskiego. Obok pojedynczych słów zebrał w nim frazeologizmy z nazwami własnymi, np. przekroczyć Rubikon.
Eponimy od nazwisk – przykłady, które zaskakują
Najwięcej eponimów powstało od nazwisk wynalazców, lekarzy i ludzi, którzy zapisali się w historii – nie zawsze chlubnie.
- Prysznic – od nazwiska Vincenza Priessnitza (1799–1851), samouka ze Śląska Austriackiego, który nie miał żadnego wykształcenia medycznego, a mimo to został twórcą nowoczesnego wodolecznictwa. W swoim gospodarstwie w Gräfenbergu (dziś Jeseník w Czechach) otworzył zakład, który zyskał światową sławę.
- Bojkot – od Charlesa Boycotta, zarządcy majątku w irlandzkim hrabstwie Mayo. W 1880 roku odmówił dzierżawcom obniżenia czynszu, więc okoliczni mieszkańcy zerwali z nim wszelkie kontakty. Po kilku tygodniach słowo boycott było już w angielskiej prasie.
- Nikotyna – od Jeana Nicota, francuskiego dyplomaty z XVI wieku, który wprowadził tytoń do Francji.
- Gilotyna – od Joseph-Ignace’a Guillotina, lekarza i profesora Sorbony. To na jego wniosek w 1792 roku wprowadzono maszynę do ścinania głów – paradoksalnie po to, by złagodzić cierpienia skazańców.
- Daltonizm – od Johna Daltona, który w 1794 roku zauważył u siebie zaburzenie widzenia barw i jako pierwszy je opisał.
- Brajl – od Louisa Braille’a, twórcy pisma wypukłego dla niewidomych (1825). Polską wersję alfabetu opracowały w 1932 roku Elżbieta Róża Czacka i Teresa Landy.
- Bedeker – przewodnik turystyczny, od nazwiska niemieckiego wydawcy Karla Baedekera.
- Arafatka i bardotka – chusta od nazwiska Jasira Arafata i biustonosz od nazwiska Brigitte Bardot. Dowód, że eponimy żyją także w szafie.
Wolt, niuton, paskal – jednostki od nazwisk uczonych
Jeśli ktoś twierdzi, że nie zna żadnego eponimu, wystarczy zapytać go o prąd w gniazdku. Wiele jednostek układu SI nosi nazwiska naukowców, a w polszczyźnie zapisujemy je małą literą i często w spolszczonej formie:
- wolt (V) – napięcie elektryczne – Alessandro Volta
- amper (A) – natężenie prądu – André-Marie Ampère
- om (Ω) – opór elektryczny – Georg Simon Ohm
- wat (W) – moc – James Watt
- dżul (J) – energia, praca, ciepło – James Prescott Joule
- niuton (N) – siła – Isaac Newton
- paskal (Pa) – ciśnienie – Blaise Pascal
- herc (Hz) – częstotliwość – Heinrich Hertz
- kelwin (K) – temperatura – William Thomson, lord Kelvin
Ciekawostka: nazwę jednostki piszemy małą literą (dwa niutony), ale jej symbol – wielką (2 N). Więcej o tym przeczytacie w tekście Pisownia skrótów, czyli jak skracać słowa, by nie straciły fasonu.
Harpagon, casanova, cerber – bohaterowie literatury i mitów w słowniku
Niektórych postaci nigdy nie było naprawdę, a mimo to na stałe weszły do języka. Wystarczy powiedzieć o kimś harpagon albo casanova, by wszyscy wiedzieli, o jaki typ człowieka chodzi.
- Harpagon – osoba skąpa. Od imienia bohatera Skąpca Molière’a.
- Lowelas – uwodziciel. Od nazwiska bohatera powieści Samuela Richardsona Clarissa.
- Donżuan – mężczyzna uwodzący kobiety dla samej zabawy. Od legendarnego bohatera hiszpańskich romanc ludowych i teatru barokowego.
- Casanova – kobieciarz. Tu bohater był prawdziwy: Giacomo Casanova (1725–1798), wenecki awanturnik, który opisał swoje podboje w pamiętnikach Historia mojego życia.
- Mecenas – osoba lub instytucja wspierająca sztukę i naukę. Od Gajusza Cilniusza Mecenasa, rzymskiego polityka.
- Cerber – ktoś, kto zazdrośnie czegoś pilnuje. Od mitologicznego psa strzegącego wejścia do Hadesu.
- Cham – człowiek ordynarny. Od biblijnego Chama, syna Noego, przeklętego za złe zachowanie wobec ojca.
- Wiek balzakowski – okres w życiu kobiety między 30. a 40. rokiem życia. Od tytułu powieści Honoriusza Balzaka Kobieta trzydziestoletnia. Opisywaliśmy go w tekście Wiek balzakowski – co to jest?.
Adidasy, bikini, bermudy – słowa od nazw firm i miejsc
Nie tylko ludzie użyczają słów. Równie często eponimy rodzą się z nazw firm, wysp czy miast.
- Adidasy – od firmy Adidas, ale jej historia zaczyna się od rodzinnej kłótni. Bracia Adolf i Rudolf Dasslerowie przez lata wspólnie prowadzili fabrykę Gebrüder Dassler Schuhfabrik, jednak w 1948 roku ich drogi się rozeszły. Adolf, zwany Adim, założył własną firmę – Adidasa, a Rudolf stworzył konkurencyjną Pumę. Nazwę Adidas utworzono ze zdrobnienia imienia Adolf (Adi) i trzech pierwszych liter nazwiska (das).
- Bikini – od atolu Bikini na Pacyfiku. Dwuczęściowy kostium pokazano po raz pierwszy w Paryżu w 1946 roku, w czasie gdy na atolu Stany Zjednoczone prowadziły próby jądrowe.
- Bermudy – krótkie spodenki, od nazwy archipelagu na Atlantyku.
- Bawarka – herbata z mlekiem. Nazwa od mieszkanki Bawarii, choć – jak zauważają autorki Słownika eponimów – tylko Polacy tak ten napój nazywają.
- Bajońskie sumy – ogromne pieniądze. Od francuskiej Bajonny, gdzie w 1808 roku zawarto umowę, na mocy której Księstwo Warszawskie przejęło od Napoleona pruskie wierzytelności – w praktyce nie do ściągnięcia.
- Czeski film – sytuacja, w której nikt nic nie wie. Nawiązuje do czechosłowackiej komedii Nikt nic nie wie z 1947 roku.
Z niektórymi eponimami trzeba uważać, bo ich pochodzenie nie jest pewne. Lincz najczęściej łączy się z nazwiskiem Charlesa Lyncha, plantatora z Wirginii, który w czasie rewolucji amerykańskiej przewodniczył samosądom. Źródła zaznaczają jednak, że to wyjaśnienie jest tylko prawdopodobne.
Eponimy wielką czy małą literą?
Skoro eponimy są wyrazami pospolitymi, zapisujemy je małą literą: prysznic, adidas, harpagon. Świetnie widać to na parze Nestor – imię mitycznego władcy Pylos – i nestor, czyli najstarsza, szanowana osoba w jakimś gronie.
Wielką literę zostawiamy wtedy, gdy nazwa własna stoi w wyrażeniu w swoim pierwotnym znaczeniu, np. strzała Amora, drugi Kubica. Autorki Słownika eponimów dla uczących się języka polskiego jako obcego zauważają, że internauci często piszą wielką literą nowe eponimy, takie jak kopciuszek czy karyna. Tymczasem i one, jako wyrazy pospolite, powinny mieć małą literę.
Odmiana eponimów nie sprawia kłopotów – zachowują się jak zwykłe rzeczowniki. Wyjątkiem są nieliczne słowa nieodmienne, np. bikini.
Podsumowanie
Eponimy to mała lekcja historii ukryta w codziennych słowach. Za prysznicem stoi samouk-uzdrowiciel z Gräfenbergu, za bojkotem – irlandzcy dzierżawcy, a za woltem – włoski fizyk.
A Wy? Jakie eponimy zaskoczyły Was najbardziej? A może znacie takie, których zabrakło w naszym zestawieniu? Dajcie znać w komentarzach!
Odmiana słowa eponim
Liczba pojedyncza: M. eponim, D. eponimu, C. eponimowi, B. eponim, N. eponimem, Ms. eponimie, W. eponimie
Liczba mnoga: M. eponimy, D. eponimów, C. eponimom, B. eponimy, N. eponimami, Ms. eponimach, W. eponimy
