Podmiot i orzeczenie w pigułce

Są niemalże jak papużki nierozłączki. Jedno jest zależne od drugiego – orzeczenie wyraża czynność, a podmiot tej czynności się poddaje bądź ją wykonuje. Czasami zdarza się, że orzeczenie radzi sobie bez podmiotu i występuje w zdaniu samodzielnie. Mało tego – może być jedynym składnikiem zdania! W dzisiejszym tekście postaramy się przybliżyć Wam ten niepozorny, acz fascynujący i kooperatywny duet. Przed Wami podmiot i orzeczenie.

podmiot i orzeczenie co to jest na jakie pytania odpowiada przykłady definicja Polszczyzna.pl

Podmiot i orzeczenie – wstęp

Wiedza na temat podmiotu i orzeczenia jest potrzebna nie tylko po to, aby zrozumieć reguły funkcjonowania języka ojczystego. Jest to także wiedza nieodzowna podczas nauki języków obcych, warto przecież wiedzieć, co wyrażamy poprzez subject i predicate. Orzeczenie to czasownik w formie osobowej, który tworzy zdanie i – tu przypomnijmy regułkę powtarzaną w podstawówce – nie ma zdania bez orzeczenia. Podmiot zaś to wykonawca czynności (może to być osoba, zwierzę, przedmiot, zjawisko, a nawet pojęcie). Podmiot i orzeczenie tworzą związek główny w zdaniu.

Sklep Nadwyraz.com

Orzeczenie pod lupą

Zacznijmy od przykładów:

Śpi.

Przynosi.

Kąpie się.

Decyduje.

Przytoczone czasowniki są orzeczeniami, ponieważ występują w formie osobowej (konkretnie w trzeciej osobie liczby pojedynczej) i już same przez się tworzą zdanie. Dodajmy, że są to orzeczenia czasownikowe, czyli wyrażone osobową formą dowolnego czasownika. Teraz przyjrzymy się innym zdaniom:

  • Marysia jest krawcową.
  • Zbyszko został pasowany na rycerza.

Szukanie orzeczenia to w istocie szukanie w zdaniu czasownika w formie osobowej. Jednak kiedy natrafimy na czasowniki być, stać się, zostać, musimy sprawdzić kontekst, w jakim się pojawiają. Najczęściej stanowią bowiem łączniki w orzeczeniu imiennym, czyli orzeczeniu składającym się z dwóch elementów. Tym drugim będzie orzecznik, który wiąże się ściśle z czasownikiem.

Żeby lepiej to przedstawić, skupmy się na wytłuszczonych elementach w przytoczonych powyżej zdaniach: jest krawcową to orzeczenie imienne, składa się z łącznika (jest, czyli odmienionego przez osoby czasownika być) i orzecznika (krawcową). Gdybyśmy nie wzięli pod uwagę kontekstu, w jakim pojawia się czasownik być, zignorowalibyśmy fakt, że Marysia wykonuje zawód krawcowej (nie ma przecież czasownika krawcować).

W drugim przykładzie mamy łącznik został i orzecznik pasowany. To zdanie występuje w stronie biernej – imiesłów przymiotnikowy pasowany informuje nas o rodzaju czynności, jakiej był poddany Zbyszko. (A czy wiecie, co się stało z jeziorem, gdy obszedł je Janek? Jaś obszedł jezioro. Jezioro zostało przez Jasia… Czasowniki nieprzechodnie).

Jak widać, orzeczenie króluje w zdaniu!

Podmiot – podstawowe informacje

Wiemy już, czym jest podmiot. Nie każdy jednak pamięta, że jest kilka rodzajów podmiotów. Oto one:

  • gramatyczny (jest to najczęściej rzeczownik w mianowniku):

Przestępca zbiegł z miejsca zdarzenia (kto? przestępca);

  • domyślny (nie jest wyrażony bezpośrednio, domyślamy się go na podstawie formy orzeczenia):

Poszli do domu (kto? oni)

  • szeregowy (funkcję podmiotu pełni jednocześnie kilka wyrazów, współrzędnych względem siebie):

Jaś i Małgosia zjedli domek z piernika (kto? Jaś i Małgosia);

  • logiczny (jest wyrażony rzeczownikiem w dopełniaczu, najczęściej związany z orzeczeniem, w którym mowa jest o przybywaniu, ubywaniu albo braku czegoś):

Zabrakło nam cukru (czego zabrakło? cukru);

Nie ma dziś Kasi (kogo nie ma? Kasi);

  • zbiorowy (nie każda gramatyka go wyróżnia; wyrażony jest rzeczownikiem w liczbie pojedynczej oznaczającym jakąś zbiorowość, np. społeczeństwo, armia, klasa):

Rycerstwo polskie dzielnie walczyło pod Grunwaldem.

Podmiot nie warunkuje istnienia zdania. Gdy nie ma go w zdaniu i nie możemy się go domyślić na podstawie formy orzeczenia, mamy do czynienia ze zdaniem bezpodmiotowym: Mdli mnie (nie wiadomo, co mnie mdli); Rosło (nie wiemy co); Strzelano bezustannie (nie wiemy, kto strzelał).

Sklep Nadwyraz.com

Podmiot i orzeczenie na sam koniec

To, co przedstawiliśmy powyżej, to absolutnie podstawowa wiedza na temat podmiotu i orzeczenia. A swoją drogą – czy jest wśród fanów Polszczyzny jakiś miłośnik językoznawstwa porównawczego, który przybliżyłby nam ciekawostki na temat funkcjonowania omówionych części zdania w innych językach? Czekamy na Wasze komentarze.

?  Zainteresuje Cię również:  

Napisane przez

Absolwentka Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej na UAM w Poznaniu. Od 2013 r. pracuje jako nauczycielka języka polskiego, zajmuje się również pisaniem tekstów. Język ojczysty uwielbia od zawsze.

X