fbpx

O ludowym pochodzeniu kalendarza, czyli skąd się wzięły nazwy miesięcy

Podział roku na kolejne miesiące wydaje nam się na tyle oczywisty, że naprawdę rzadko (jeśli w ogóle!) zastanawiamy się nad pochodzeniem ich nazw – a przecież każde słowo ma swój rodowód i historię.
Przeczytajcie i dowiedzcie się, skąd się wzięły nazwy miesięcy, dlaczego rok rozpoczyna się od stycznia, czemu szósty miesiąc roku to czerwiec, a ostatni nazywamy grudniem.

O ludowym pochodzeniu kalendarza, czyli skąd się wzięły nazwy miesięcy - Polszczyzna.pl

Kalendarz – uporządkowany upływ czasu

Kalendarz to nic innego jak pewien system zawierający spis dni, tygodni i miesięcy. Jest więc sposobem odmierzania czasu. Stanowi ponadto pewną społeczną umowę, która porządkuje jego upływ.
Zanim jednak powstał kalendarz, którym posługujemy się dzisiaj, kalendarzowy system odmierzania czasu przeszedł wiele zmian i modyfikacji. Obecnie używamy kalendarza gregoriańskiego. Wszystko za sprawą reformy przeprowadzonej przez papieża Grzegorza VIII, który ukradł… przepraszam! pominął dziesięć dni z dotychczasowego kalendarza juliańskiego.
W Polsce zreformowany kalendarz przyjęto od razu, ale już wcześniej znany był podział roku na dwanaście miesięcy. Szybko jednak zastąpiono ich łacińskie nazwy staropolskimi odpowiednikami.

Maseczka ochronna za 1 GROSZ

Rok, miesiąc, tydzień, dzień

Kalendarz dzieli rok na mniejsze okresy, z których jednostką nadrzędną jest miesiąc – samo słowo ma korzenie prasłowiańskie i pierwotnie oznaczało księżyc. W ramach ciekawostki warto dodać, że niegdyś okres dwunastu miesięcy określano słowem lato, które jednocześnie było nazwą pory roku. Słowo rok wywodzi się zaś z nomenklatury prawniczej i dawniej oznaczało termin ustalony przez sąd – zwykle był to odcinek czasu trwający dwanaście miesięcy, stąd dzisiejsze rozumienie słowa. Tłumaczy to również, dlaczego na rok w liczbie mnogiej mówimy lata – to tzw. formy supletywne, ale o nich pisaliśmy już tutaj: Supletywizm i formy supletywne. Człowiek, ale ludzie, rok, ale lata?

Być może zainteresuje Cię również tekst: Życzenia, zwyczaje, obrzędy – pisownia

Nazwy miesięcy

Nasze rodzime nazwy miesięcy mają ludową proweniencję i są ściśle związane ze zjawiskami obserwowanymi w przyrodzie, pracami rolniczymi oraz rytmem wiejskiego życia. Stanowią jednocześnie rezultat szczególnego przeżywania czasu – doświadczanego jako cykliczny i powracający. Odzwierciedlają następujące po sobie pory roku, które przynoszą znane zjawiska przyrodnicze i kolejne wynikające z nich obowiązki. Niemal wszystkie nasze nazwy miesięcy są słowiańskie. Wyjątek stanowią marzec i maj, które mają rodowód łaciński.

  • STYCZEŃ

W przypadku stycznia pochodzenie nazwy nie jest jednoznaczne. Nazwa tego miesiąca być może pochodzi od czasownika stykać się, bo stanowi miejsce styku starego i nowego roku. Istnieje również przypuszczenie, że pierwszy miesiąc roku swoją nazwę zawdzięcza rzeczownikowi tyki – a to z kolei kawałki drewna pozyskiwane przez gospodarzy akurat na początku roku. Tyki służyły do podtrzymywania roślin na polu . Tłumaczyłoby to, dlaczego miesiąc ten bywał w języku staropolskim określany również jako tyczeń. Jednakże najbardziej prawdopodobną hipotezą jest pochodzenie nazwy od słowa siekać, co miało związek z wyrębem drzew odbywającym się w tym właśnie czasie.

  • LUTY

Przymiotnik luty w języku staropolskim znaczył srogi/ostry i stąd nazwa drugiego miesiąca roku – w lutym zwykle przecież panują tęgie mrozy. Drugi miesiąc roku miał w przeszłości jeszcze inne nazwy. Określano go mianem gromnicznik (od święta Matki Boskiej Gromnicznej obchodzonego 2 lutego) i mięsopustnik (od słowa mięsopust – koniec karnawału/początek Wielkiego Postu).

  • MARZEC

Niektórzy domniemywają, jakoby słowo marzec miało pochodzić od czasownika marznąć, ale nie jest to prawdą. Wprawdzie w marcu często zdarzają się jeszcze przymrozki, ale niewątpliwie marzec swoją nazwę zawdzięcza łacinie – wywodzi się od łacińskiego określenia martius, co oznacza „poświęcony Marsowi, bogu wojny”.

  • KWIECIEŃ

Nazwa kwiecień nie pozostawia zbyt wielu wątpliwości, a wyjaśnienie jej pochodzenia jest nadzwyczaj proste. Wszak w kwietniu KWITNĄ wszystkie drzewa i wiele kwiatów.

  • MAJ

Miano piątego miesiąca roku to znów prezent od łaciny – pochodzi od imienia rzymskiej bogini Mai.

  • CZERWIEC

Nazwa czerwiec pochodzi od czerwi, czyli małych robaków, bardzo aktywnych w tej części roku. Owady te wykorzystywano w celu uzyskania cennego barwnika, którym farbowano tkaniny na czerwono.

  • LIPIEC

W przypadku lipca sprawa jest bardzo prosta – nazwa pochodzi od kwitnących o tej porze roku lip. Stąd też inne nazwy siódmego miesiąca, takie jak: lipień, lipinik.

  • SIERPIEŃ

Sierpień swoją nazwę wziął od sierpów, którymi koszono zboże w tym okresie – sierpy były powszechnym i podstawowym narzędziem podczas żniw. Niekiedy określano go również jako stojaczek lub stojęczeń, co miało związek z pozycją stojącą podczas żniw.

  • WRZESIEŃ

We wrześniu kwitną wrzosy, więc… wszystko jasne!

Maseczka ochronna za 1 GROSZ

  • PAŹDZIERNIK

Październik zawdzięcza nazwę obróbce lnu i konopi, nad którą w tym czasie intensywnie pracowano, a konkretnie paździerzom, czyli suchym łodygom – chodzi o części włókna, które odpadały przy obrabianiu. Niekiedy można spotkać również określenie winnik – od winobrania.

  • LISTOPAD

Nazwa listopad jest bardzo obrazowa i jak łatwo się domyślić, pochodzi od spadających liści.

  • GRUDZIEŃ

Nazwa grudzień ma z kolei związek z zamarzniętymi grudami ziemi. Ostatni miesiąc roku określano również jako jadwent (przez związek z kalendarzem liturgicznym – jadwent rzecz jasna pochodzi od słowa adwent, który zwykle zaczyna się w grudniu), godnik (Gody, czyli Boże Narodzenie) lub prosień (od promieni słońca odbijających się od śniegu).

Przypomnijmy jeszcze, że nazwy miesięcy piszemy małą literą. A o tym, co zapisywać wielką (tudzież dużą, ale nigdy z dużej) literą, pisaliśmy tutaj:
Co należy pisać dużą literą? Zasady pisowni dużą literą (i wielką).
Nazwy miesięcy służą również do zapisu dat, ale ten temat poruszaliśmy tu:
Czy wiesz, jak poprawnie zapisywać daty?.

Nazwy miesięcy odzwierciedlają całe bogactwo zjawisk przyrodniczych, nawiązują również do codziennego życia wiejskiej społeczności i stanowią wyraz określonego rozumienia kategorii czasu. To naprawdę ciekawe, ile kryją w sobie słowa używane na co dzień – zwykle jednak bezrefleksyjnie, bo w praktycznym kontekście.

💡  Zainteresuje Cię również:  

Napisane przez

Absolwentka polonistyki i filozofii. Korektorka i copywriterka. Ponadto matka jedynaka i rasowa kociara. Język od zawsze był przedmiotem jej żywej i wielkiej fascynacji.

X