fbpx

Części mowy – wszystko, co warto o nich wiedzieć!

Części mowy – czy znacie je wszystkie? Czy pamiętacie, jak się nazywają, jakie pełnią funkcje i według jakich zasad działają? Jeśli nie, to lepiej nie mogliście trafić! Ale zachęcamy do lektury również omnibusów – być może znajdziecie tutaj coś, czego jeszcze nie wiedzieliście. Temat jest baaaaardzo rozległy! Przejdźmy zatem do meritum.

Części mowy - podział, rodzaje, przykłady, informacje. Rzeczownik, czasownik, liczebnik. Słownik Polszczyzna.pl

Części mowy – wprowadzenie

W języku polskim wyróżniamy 10 części mowy (5 odmiennych oraz 5 nieodmiennych).
Odmienne części mowy (takie, które podlegają zmianie formy gramatycznej) to:

  1. rzeczownik,
  2. czasownik,
  3. przymiotnik,
  4. liczebnik,
  5. zaimek.

Nieodmienne zaś części mowy (takie, które zawsze mają taką samą formę, o czym pisaliśmy już tutaj: Nieodmienne części mowy – wszystko, co chcielibyście o nich wiedzieć!) to:

Ponadto powyższe części mowy dzielą się na:

  • Samodzielne (jak sama nazwa wskazuje, mogą występować pojedynczo):
    rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, przysłówek.
  • Niesamodzielne (muszą być powiązane z inną częścią mowy):
    przyimek, spójnik, partykuła oraz wykrzyknik.

Zacznijmy od odmiennych części mowy.

Odmienne części mowy

Rzeczownik

Odpowiada na pytania: kto? co?

Jest to część mowy, od której zazwyczaj rozpoczyna się ich omawianie, więc i my nie będziemy tutaj odstawać. Na pewno nie uszło Waszej uwagi, że w słowie „rzeczownik” ukryte jest słowo „rzecz” i to już jest niejako małą wskazówką do tego, czym rzeczownik jest. Nazywa on bowiem: rzeczy (piłka, zupa, rower), osoby (ojciec, Zośka, pirat), miejsca (góry, niziny, Tatry), zjawiska (grad, huragan, mżawka), pojęcia abstrakcyjne (świadomość, myśl, poczucie), cechy (hojność, przebiegłość, chytrość), uczucia i właściwości (radość, uroda, czerń), czynności (pisanie, bieganie, rozmawianie – tzw. gerundia, czyli rzeczowniki odczasownikowe, o których więcej poczytacie tutaj: Gerundia – rzeczowniki odczasownikowe. Przykłady i wyjaśnienia). Istnieją też rzeczowniki odliczebnikowe (dwójka, trójka, setka).

Jest to, jak już wiecie, odmienna część mowy, która odmienia się przez liczby (pojedynczą i mnogą), a także przez przypadki, co nazywa się deklinacją, o której więcej informacji znajdziecie w tym artykule: Przypadki gramatyczne w języku polskim. Poznaj siedmiu braci, których matką jest deklinacja, czyli odmiana przez przypadki.

Każdy z rzeczowników ma rodzaj gramatyczny. W liczbie pojedynczej są to: męski, żeński i nijaki, a w liczbie mnogiej: męskoosobowy (np. podróżnicy, artyści, pasjonaci) i niemęskoosobowy (zadania, pasje, prace).

📰 Zapisz się na nasz darmowy newsletter i bądź na bieżąco z nowymi publikacjami na Polszczyzna.pl!


Zapisując się na newsletter, zgadzasz się na otrzymywanie informacji o nowych artykułach oraz produktach związanych z serwisem Polszczyzna.pl. Twoje dane osobowe będą przetwarzane w celu obsługi newslettera na zasadach opisanych w polityce prywatności.

Oprócz tego rzeczowniki w języku polskim dzielą się na własne (imiona własne, nazwiska, nazwy geograficzne, nazwy państw, miast, urzędów itd.), zapisywane dużą literą i pospolite (reszta, nazwy ogólne), zapisywane literą małą oraz na abstrakcyjne, takie jak: gniew, oszustwo, nadzieja, cierpliwość i konkretne, wśród których wyróżniamy rzeczowniki żywotne – nazywające istoty żyjące, czyli ludzi i zwierzęta, a także uosobione pojęcia i wyobrażenia (krasnoludek, anioł, diabeł) oraz rzeczowniki nieżywotne – nazywające przedmioty, czynności, stany, zjawiska i… rośliny (co wszystkim miłośnikom roślinności na pewno wyda się bardzo niesprawiedliwe, ale tak to już niestety jest).

W naszym języku istnieją także rzeczowniki nieodmienne, a są to m.in.:

  • kiwi, mango, awokado, makao, kakadu,
  • Porto, Peru, Kongo, Togo, Monako, Kolorado,
  • menu, jury, etui, atelier, foyer, patio, tournée, bikini, taxi.

Uwaga! Dawniej wyrazy takie jak studio i radio pozostawały nieodmienne, ale już od kilku ładnych dekad podlegają one – nieobowiązkowej, ale jednak – odmianie (o tym poczytacie tutaj: W radiu czy w radio? W studiu czy w studio? Odmieniać czy nie?).

Czasownik

Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?

Czasownik nazywa czynności wykonywane przez osoby, rzeczy, miejsca, zjawiska oraz pojęcia abstrakcyjne (a więc przez rzeczowniki). W zdaniu tworzy orzeczenie (Podmiot i orzeczenie w pigułce).

Czasownik, jako odmienna część mowy, odmienia się przez liczby (pojedynczą: jestem, idziesz, śpiewa i mnogą: oddychamy, przyjeżdżacie, oglądają) oraz czasy (przeszły, teraźniejszy i przyszły – pojechali, zerkam, pójdziesz). Każdy czasownik posiada rodzaj gramatyczny (wygląda to dokładnie tak jak w przypadku rzeczownika).

Czasowniki dzielą się na dokonane (czynność została wykonana, czyli wydarzyła się w przeszłości, np. Posprzątałam wreszcie swój pokój! lub na pewno zostanie wykonana, wydarzy się w przyszłości: The Cure zagrają w Wiedniu w październiku!) i niedokonane (czynność nie została wykonana, proces trwa. Te czasowniki występują we wszystkich trzech czasach, np. Rozmawiała z nim wczoraj. Stoję pod klatką. Jutro będę pisała artykuł dla polszczyzny).

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ: Podmiot i orzeczenie w pigułce

Czasowniki mają także tryby, które dzielimy na:

  1. oznajmujący (stwierdza jakiś stan rzeczy): wróciliście, odpowiedział, czytamy,
  2. rozkazujący (polecenie, nakaz zrobienia czegoś; uwaga! ‒ trybu rozkazującego dla
    1. os. l. poj. w zasadzie się nie tworzy): zrób to w końcu, poczekajcie tutaj, niech ta pandemia się już wreszcie skończy,
  3. przypuszczający (wyraża przypuszczenie, wątpliwość): poszlibyśmy już, powiedziałby mu, nosiłabym to z dumą.

Prócz trybów czasowniki posiadają także strony:

  1. Czynną: Karolina sprząta w garażu.
  2. Bierną: Mój samochód jest naprawiany przez mechanika.
  3. Zwrotną: Agnieszka przygotowuje się teraz do egzaminów na studia.

O przymiotniku pisaliśmy już szerzej tutaj: Przymiotnik – funkcje, rodzaje, odmiana, dlatego nie będziemy się powtarzać.

Liczebnik

Odpowiada na pytania: Ile? Który z kolei?

Jest to część mowy wyrażająca liczbę, ilość (czy pamiętacie, jaka jest między nimi różnica? Dla przypomnienia linkujemy nasz artykuł na ten temat: Liczba czy ilość – jak poprawnie używać tych słów?), wielokrotność i kolejność.

Liczebniki dzielimy na:

  1. Główne – wskazujące liczbę: jeden, sto, pięćset.
  2. Porządkowe – wskazujące kolejność: pierwszy, setny, pięćsetny. Po liczebnikach porządkowych zapisanych liczbami na ogół stawiamy kropkę. Był 1. na mecie, Jestem 3. w kolejce. Kropki nie stawiamy jednak: jeśli z kontekstu wynika, że dany liczebnik jest porządkowy (Moja córka chodzi do 2 klasy); po numerach stron i rozdziałów, tomów, woluminów (W rozdziale 6 napisano…, W tabeli 10 zawarto dane…); po cyfrze oznaczającej datę, jeśli nazwa miesiąca została zapisana słownie (1 kwietnia, 14 lipca)
  3. Zbiorowe – służące do określania mniejszych lub większych grup: dwoje, czworo, trzydzieścioro sześcioro, ale także oboje czy obydwoje – o nich informacje znajdziecie tutaj: Oboje czy obydwoje? Która forma jest poprawna?.
  4. Ułamkowe – wyrażające części: jedna druga, trzy czwarte, półtora, półtorej (warto odświeżyć sobie informacje dotyczące różnicy w ich używaniu, ponieważ jest to dość często występujący dzisiaj błąd: Oboje czy obydwoje? Która forma jest poprawna?).
  5. Nieokreślone – podające mniej precyzyjnie określoną liczbę lub ilość osób, przedmiotów itp.: kilku, parę, trochę, mało, wiele, dużo, mnóstwo, miliony.
  6. Mnożne – oznaczające wielokrotność lub liczbę identycznych części, z których składa się dana rzecz: pojedynczy, dwukrotny, dziesięciokrotny.
  7. Wielorakie (używane stosunkowo rzadko) – wskazujące na liczbę części składowych, gatunków czy odmian jakiejś rzeczy: dwojaki, trojaki, dziesięcioraki.

Partykułę ‘nie’ z liczebnikami zapisujemy rozłącznie. Wyjątki stanowią: niejeden (chyba że występuje w konstrukcjach wyrażających przeciwstawienie – nie jeden, nie dwa) oraz niedużo, niemało, niewiele (są to zaprzeczenia liczebników nieokreślonych).

Teraz możemy przejść do nieodmiennych części mowy.

Nieodmienne części mowy

O przyimku napisaliśmy osobny artykuł, zachęcamy do lektury: Przyimek – wszystko, co trzeba o nim wiedzieć.

Przyimek jest nieodmienną częścią mowy, która łączy się z innymi wyrazami, takimi jak rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek i przysłówek, z którymi tworzy tzw. wyrażenia przyimkowe, zapisywane, co ważne, rozłącznie. Jak się więc pewnie domyślacie, przyimki nie występują samodzielnie.

Przyimki dzielą się na 2 grupy:

    1. Proste: na, za, o, w, pod, bez, przed, nad, między, przez, po, dla itp.
    2. Złożone (jest to związek dwóch przyimków prostych): poprzez, pomiędzy, ponad, wśród, obok, około, oprócz, pomimo, zza, spomiędzy, sprzed i spod.

Przyimki określają:

  • związki czasowe: o siódmej, po spotkaniu, przed kolacją,
  • związki celowe: iść po prezent, jechać do lekarza,
  • przestrzenne: nad głową, za domem, przed sklepem itd.

Ważną informacją jest, że przyimki takie jak przed, pod, za, nad, między łączą się z rzeczownikiem w narzędniku (przed garażem, pod czapką, za ogrodem, nad rzeką, między drzwiami), w, na, przy, po – z rzeczownikiem w miejscowniku (w sklepie, na podłodze, przy samochodzie, po burzy), zaś do, dla, bez – z rzeczownikiem w dopełniaczu (do dentysty, dla ciebie, bez powodu).

Dość kłopotliwe jest używanie przyimków w połączeniu z różnymi nazwami państw, wysp, miejsc na świecie, dlatego odsyłamy Was do już napisanych przez nas artykułów, które na pewno pozwolą Wam uporządkować sobie wiedzę na ten temat:

Sklep Nadwyraz.com

Przysłówek, spójnik, partykuła oraz wykrzyknik

O przysłówku, spójniku, partykule i wykrzykniku pisaliśmy w poniższych artykułach:

Jeżeli dobrnęliście aż tutaj i jeśli otworzyliście wszystkie te linki, które pojawiły się w tekście, to jesteście naprawdę wielcy i należy Wam się order Dzielnych Pasjonatów Polszczyzny! Części mowy to temat złożony, ponieważ, jak zauważyliście, każda z nich rządzi się swoimi prawami i funkcjonuje według ustalonych zasad. Ale dla takich dzielnych czytelników jak Wy niestraszne są żadne reguły czy wyjątki. My to wiemy. I bardzo to szanujemy!

  Zainteresuje Cię również:  

Napisane przez

Z wykształcenia – muzyk, z zamiłowania – kucharz (acz kuchni bezmięsnej) i cyklistka. Pasjonatka życia, przyrody, dalekich podróży i wewnętrznej harmonii. Gra na skrzypcach i oboju współczesnym, ale głównie – na obojach historycznych.

X